Tiền rác sinh hoạt là khoản trả cho việc thu gom, vận chuyển và xử lý rác của gia đình; mức thu do UBND tỉnh, thành phố quy định, còn người đến thu có thể là tổ thu gom, hợp tác xã, công ty môi trường, tổ dân phố hoặc ban quản lý chung cư tuỳ nơi. Phần lớn khu dân cư hiện vẫn thu theo hộ hoặc theo nhân khẩu, hộ buôn bán tính riêng; luật bảo vệ môi trường hiện hành định hướng tính theo khối lượng hoặc thể tích rác, nhưng mỗi địa phương áp dụng theo lộ trình riêng.
Bài này giúp người dân biết khoản tiền rác của nhà mình được tính thế nào, ai có quyền thu, giữ biên lai ra sao, và xử lý những trường hợp hay gây thắc mắc như nhà bỏ trống, nhà cho thuê, phòng trọ, hộ vừa ở vừa bán hàng. Mức tiền cụ thể không ghi ở đây vì mỗi tỉnh, thành một khác và thay đổi theo từng thời kỳ; hãy tra quyết định hiện hành của địa phương mình hoặc hỏi UBND phường, xã.
Tiền rác là khoản gì và ai quyết định mức thu
Rác của mỗi nhà đi qua ba khâu: thu gom từ cửa nhà hay điểm hẹn, vận chuyển về trạm trung chuyển, rồi xử lý ở bãi chôn lấp, lò đốt hoặc nhà máy. Khoản tiền rác hằng tháng là phần người dân đóng góp vào chi phí ba khâu đó. Ở nhiều nơi, khoản này trước đây gọi là phí vệ sinh, nay thường gọi là giá dịch vụ thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn sinh hoạt.
Mức thu tối đa và cách tính do UBND cấp tỉnh ban hành bằng quyết định, áp dụng cho cả tỉnh, thành. Trong khung đó, có nơi chia theo khu vực nội thành và ngoại thành, theo hộ gia đình hay theo nhân khẩu, theo loại hộ kinh doanh. Người thu ở khu mình chỉ được thu theo mức đã quy định, không tự đặt thêm.
Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đặt nguyên tắc người thải nhiều trả nhiều: hộ gia đình trả tiền theo khối lượng hoặc thể tích rác, có thể bằng cách mua túi đựng rác theo quy cách của địa phương. Đây là hướng đi, còn thời điểm và cách làm cụ thể mỗi tỉnh, thành áp dụng theo lộ trình riêng. Vì vậy khi nghe ai nói "từ nay tính tiền rác theo ký", hãy hỏi lại phường xem địa phương mình đã áp dụng chưa và áp dụng thế nào.
Ai đứng ra thu tiền rác ở khu mình
Mỗi khu có một kiểu tổ chức. Biết đúng người thu giúp mình tránh đóng nhầm, đóng trùng, và biết hỏi ai khi có thắc mắc.
| Người thu thường gặp | Thường ở đâu | Giấy tờ nên có khi đóng |
|---|---|---|
| Tổ thu gom rác dân lập, hợp tác xã vệ sinh | Hẻm, khu nhà phố, khu ven đô | Biên lai có tên đơn vị, tháng đóng, số tiền |
| Công ty môi trường đô thị | Đường lớn, khu đô thị | Hoá đơn hoặc biên lai của công ty |
| Tổ dân phố thu hộ | Khu phố cũ, thôn, ấp | Sổ thu có chữ ký người thu |
| Ban quản lý chung cư | Chung cư, khu căn hộ | Gộp trong phí dịch vụ, có ghi dòng tiền rác |
| Thu kèm hoá đơn nước hoặc qua ứng dụng | Một số tỉnh, thành | Hoá đơn điện tử ghi rõ khoản thu |
Nếu có người lạ tới gõ cửa tự xưng thu tiền rác mà không có biên lai, không nói được tên đơn vị, hoặc thu khác hẳn tháng trước, hãy hỏi lại tổ trưởng trước khi đưa tiền. Vài phút gọi hỏi đủ để tránh đóng nhầm cho người không có trách nhiệm thu.
Thu theo hộ, theo người hay theo khối lượng
Theo hộ. Mỗi hộ đóng một mức mỗi tháng, không kể đông người hay ít người. Cách này đơn giản, dễ thu, nhưng hộ một người già sống một mình đóng bằng hộ sáu người. Nhiều nơi có mức riêng cho hộ ít nhân khẩu hoặc hộ khó khăn, cần hỏi phường.
Theo nhân khẩu. Tính theo số người đang ở trong hộ. Khi nhà có người chuyển đi, đi học xa, đi làm ăn dài ngày, nên báo tổ dân phố để điều chỉnh. Khi có người tới ở thêm, cũng nên báo, để khoản thu đúng và mình không bị coi là đóng thiếu.
Theo khối lượng hoặc thể tích. Nơi áp dụng thì người dân mua túi đựng rác theo quy cách, giá túi đã gồm tiền dịch vụ; rác không đựng trong túi đúng loại có thể không được thu. Cách này khuyến khích phân loại và giảm rác, nhưng cần thời gian làm quen.
Hộ kinh doanh và cơ sở dịch vụ. Quán ăn, tiệm tạp hoá, tiệm giặt, nhà trọ thường đóng mức khác, tính theo quy mô hoặc khối lượng rác thải ra. Nhà vừa ở vừa bán hàng nhỏ nên hỏi rõ mình được xếp loại nào, tránh đóng cả hai khoản cho cùng một lượng rác.
Biên lai và cách giữ cho khỏi lẫn
Mỗi lần đóng tiền rác, xin biên lai hoặc ghi nhận rõ ràng: tên đơn vị thu, tháng hoặc quý được đóng, số tiền, chữ ký người thu. Nếu đóng gộp nhiều tháng, biên lai phải ghi từ tháng nào tới tháng nào. Đóng qua chuyển khoản thì ghi nội dung chuyển gồm số nhà và tháng đóng, rồi chụp màn hình lại.
Cách giữ đơn giản nhất là một phong bì hoặc một kẹp giấy riêng cho các biên lai sinh hoạt: tiền rác, tiền điện, tiền nước, phí quản lý. Mỗi năm một kẹp. Với người dùng điện thoại, chụp ảnh biên lai ngay khi nhận và lưu vào một album riêng. Biên lai tiền rác nhỏ, dễ thất lạc, nhưng đến khi có tranh cãi đóng chưa thì đó là thứ duy nhất chứng minh.
Nhà có người già ở một mình thì nên dặn: ai thu tiền gì cũng xin biên lai, không đóng trước nhiều tháng cho người lạ, có thắc mắc thì nói người không biết, để con cháu hỏi lại. Người lớn tuổi thường ngại hỏi lại vì sợ mất lòng, và đó là lúc dễ đóng nhầm hoặc đóng trùng nhất.
Những trường hợp hay gây thắc mắc
Nhà bỏ trống, không ai ở. Nhà không có người ở và không thải rác thì nhiều nơi cho tạm ngưng thu nếu chủ nhà báo trước. Báo với người thu và tổ trưởng bằng văn bản ngắn hoặc tin nhắn, ghi từ tháng nào. Khi có người về ở lại, báo để thu tiếp.
Nhà cho thuê. Ai đóng tiền rác là chuyện chủ nhà và người thuê tự thoả thuận, nên ghi luôn vào hợp đồng thuê cùng với tiền điện, tiền nước. Không ghi thì dễ xảy ra cảnh người thu đến, hai bên đẩy cho nhau.
Nhà trọ nhiều phòng. Chủ trọ thường đóng chung theo mức dành cho nhà trọ rồi chia vào tiền phòng. Người ở trọ nên hỏi khi thuê: tiền phòng đã gồm tiền rác chưa, rác để ở đâu, giờ nào. Như vậy mỗi phòng không phải đóng riêng thêm cho người thu.
Một nhà có nhiều hộ ở chung. Hai, ba thế hệ ở chung một căn nhưng tách sổ hộ khẩu trước đây, nay đăng ký cư trú khác nhau, có khi bị tính thành nhiều hộ. Nếu thực tế ăn chung, thải chung, nói rõ với tổ trưởng để được tính hợp lý theo quy định của địa phương.
Thấy thu sai, thu trùng thì xử lý thế nào
Dấu hiệu thường gặp: hai người khác nhau cùng đến thu trong một tháng, số tiền tăng mà không có thông báo, hoặc bị đòi đóng bù những tháng mình đã đóng. Việc đầu tiên là lấy biên lai cũ ra đối chiếu. Nếu đã đóng, đưa biên lai cho người thu xem, nhẹ nhàng nói rõ tháng đã đóng.
Nếu không giải quyết được ngay, đừng tranh cãi ở cửa với công nhân hay người thu. Họ thường chỉ làm theo sổ được giao. Hỏi tên đơn vị, rồi báo tổ trưởng dân phố hoặc gặp bộ phận phụ trách môi trường của UBND phường, xã. Mang theo biên lai, ghi lại ngày giờ người thu đến và số tiền họ đòi.
Khi mức thu tăng, hỏi phường xem có quyết định mới của tỉnh, thành không. Một khoản thu đúng luôn có căn cứ ghi ra được. Nếu thấy khoản thu không có căn cứ hoặc có dấu hiệu lạm thu, phản ánh với UBND phường, xã bằng văn bản; vụ việc kéo dài, liên quan nhiều tiền hoặc nhiều hộ, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết quyền của mình và cách làm đơn cho đúng.
Người mới chuyển đến, người ở thuê nên hỏi gì
Tuần đầu ở chỗ mới là lúc nên hỏi chuyện rác cùng lúc với chuyện điện nước: ai thu tiền rác, thu mỗi tháng hay mỗi quý, đóng ở đâu, xe rác tới mấy giờ, rác tái chế xử lý thế nào. Người hỏi được là tổ trưởng dân phố, chủ nhà, ban quản lý hoặc hàng xóm.
Nếu chuyển đến giữa tháng, hỏi tiền rác tháng đó tính thế nào và chủ cũ đã đóng tới đâu. Mua nhà cũ thì xin chủ cũ biên lai tháng gần nhất, để khỏi bị đòi đóng những tháng trước khi mình về ở. Thuê nhà thì ghi rõ trong hợp đồng ai đóng tiền rác, như đã nói ở trên.
Cuối cùng, nên ghi tên đơn vị thu gom và người thu vào danh bạ quanh nhà, bên cạnh số tổng đài điện lực và cấp nước in trên hoá đơn. Khi có chuyện xe rác không tới, rác tồn, hay thắc mắc về tiền, mình biết ngay phải hỏi ai thay vì đi dò từng nhà.
Câu hỏi thường gặp
Tiền rác sinh hoạt do ai quy định mức thu?
Mức thu và cách tính do UBND tỉnh, thành phố ban hành bằng quyết định, áp dụng cho cả địa phương. Người thu ở khu dân cư chỉ thu theo mức đó. Muốn biết mức hiện hành, hỏi UBND phường, xã hoặc tổ trưởng dân phố.
Tiền rác tính theo hộ hay theo đầu người?
Tuỳ địa phương: nhiều nơi tính theo hộ, có nơi tính theo nhân khẩu, hộ kinh doanh có mức riêng. Luật hiện hành định hướng tính theo khối lượng hoặc thể tích rác, nhưng mỗi tỉnh áp dụng theo lộ trình riêng nên cần hỏi phường.
Đóng tiền rác có cần lấy biên lai không?
Nên lấy mỗi lần đóng, ghi rõ đơn vị thu, tháng đóng, số tiền và chữ ký người thu. Chuyển khoản thì ghi số nhà, tháng vào nội dung và chụp lại. Biên lai là bằng chứng duy nhất khi có thắc mắc đã đóng hay chưa.
Nhà bỏ trống có phải đóng tiền rác không?
Nhiều nơi cho tạm ngưng thu khi nhà không có người ở và chủ nhà báo trước. Hãy báo người thu và tổ trưởng dân phố bằng tin nhắn hoặc giấy ngắn ghi rõ từ tháng nào, khi có người về ở lại thì báo để thu tiếp.
Người thuê nhà hay chủ nhà đóng tiền rác?
Không có quy định cứng ai phải đóng; đó là thoả thuận giữa hai bên. Nên ghi luôn vào hợp đồng thuê cùng với tiền điện, tiền nước để tránh cảnh người thu tới mà hai bên đẩy cho nhau.
Bị hai người đến thu tiền rác trong cùng một tháng thì làm sao?
Đối chiếu biên lai đã có, hỏi tên đơn vị của người thu thứ hai và báo tổ trưởng dân phố trước khi đóng thêm. Nếu không rõ ràng, gặp bộ phận phụ trách môi trường ở UBND phường, xã, mang theo biên lai cũ.