Đồ hỏng nên sửa khi phần hỏng là linh kiện phụ thay được, phần lõi còn tốt, tiền sửa nhỏ so với món mới tương đương và món đồ còn dùng thêm được lâu; nên thay khi phần lõi đã hỏng, linh kiện không còn, hoặc chuyện an toàn không còn bảo đảm. Bốn câu tự hỏi ở nhà trong vài phút thường đủ để biết có nên mang ra tiệm hay không.
Bài này đưa ra cách cân, không đưa ra con số cứng, vì giá đồ và giá công sửa khác nhau theo từng món, từng khu. Phần giữa bài là những trường hợp an toàn quyết định thay vì tiền, phần cuối là cách hỏi thợ để nghe được câu trả lời thật và đồ thay ra nên đi về đâu.
Bốn câu tự hỏi trước khi mang đồ ra tiệm
Ngồi lại với món đồ hỏng vài phút và trả lời lần lượt:
- Hỏng phần lõi hay phần phụ? Phần lõi là thứ quyết định món đồ, như mô-tơ của quạt, vỏ và khung của vali, bộ máy của đồng hồ, bo mạch của điện thoại. Phần phụ là thứ thay được như bánh xe, khoá kéo, dây nguồn, pin, tụ điện.
- Sửa xong còn dùng được bao lâu? Món đồ mới mua một hai năm thì sửa xong còn dùng lâu; món đồ đã rất cũ, các bộ phận khác cũng mòn, thì sửa chỗ này xong chỗ khác hỏng tiếp.
- Linh kiện có còn không? Đồ phổ thông thì linh kiện dễ tìm; đồ đời cũ, đồ nhập lạ thì có khi chỉ còn cách chế tạm.
- Có an toàn không? Với đồ điện, đồ có áp suất, đồ bảo hộ, câu hỏi này đứng trên câu hỏi tiền.
Nếu cả bốn câu đều nghiêng về phía sửa, mang ra tiệm và hỏi giá. Nếu hai câu trở lên nghiêng về phía thay, vẫn có thể hỏi thợ, nhưng nên chuẩn bị tinh thần nghe lời khuyên thay mới. Có trường hợp chỉ cần nhìn câu thứ tư là đủ, như sẽ nói ở phần sau. Cái lợi của việc tự hỏi trước là bạn ra tiệm với một câu hỏi rõ ràng, thợ cũng dễ trả lời rõ ràng hơn, thay vì cả hai bên cùng đoán.
Phần lõi và phần phụ của những món hay mang đi sửa
Bảng dưới giúp nhận ra nhanh món đồ của mình đang hỏng ở phần nào. Hỏng ở cột giữa thường đáng sửa, hỏng ở cột cuối thì phải cân nhắc kỹ:
| Món đồ | Phần phụ thường thay được | Phần lõi, hỏng là cân nhắc thay |
|---|---|---|
| Giày dép | Mũi gót, keo, đường khâu, khoá kéo | Đế giữa xẹp, đế mủn, mũ giày rách ở chỗ gập |
| Quạt điện | Tụ, công tắc, dây nguồn, cánh, lồng | Mô-tơ cháy, thân nứt gãy |
| Nồi cơm điện | Cầu chì nhiệt, công tắc, dây nguồn | Mâm nhiệt hỏng, nồi trong bong lớp chống dính nặng |
| Vali | Bánh xe, tay kéo, khoá, khoá kéo | Vỏ nứt dài, khung cong |
| Điện thoại | Màn hình, pin, chân sạc, loa | Bo mạch hỏng nặng, máy rơi nước lâu |
| Đồng hồ | Pin, dây, kính, núm | Bộ máy gỉ, mặt số hỏng do nước |
Ranh giới giữa hai cột không cứng. Mô-tơ quạt cháy vẫn có thể quấn lại hoặc thay mô-tơ khác, nhưng lúc đó tiền sửa đã gần tiền mua quạt mới cùng loại, và quyết định nằm ở chỗ chiếc quạt cũ có tốt hơn chiếc quạt mới bạn định mua hay không. Điều này cũng đúng với đồ điện tử: một chiếc điện thoại thay bo mạch thì gần như là một chiếc máy khác.
Một phép tính đơn giản về tiền, ghi dạng tỉ lệ
Không có con số chung cho mọi món, nhưng có một cách nghĩ dễ dùng. Đặt cạnh nhau hai thứ: tiền sửa thợ báo, và giá một món mới có chất lượng tương đương, không phải món rẻ nhất trên kệ. Rồi nhìn thêm món đồ của bạn đã dùng được khoảng bao nhiêu phần tuổi thọ thông thường của loại đó.
Ví dụ giả định: một chiếc quạt đứng dùng được chừng ba năm, chất lượng tốt, hỏng tụ. Tiền sửa chỉ là một phần nhỏ so với quạt mới tương đương, quạt còn có thể chạy thêm nhiều năm, nên sửa là hợp lý. Ví dụ giả định khác: một chiếc nồi cơm đã dùng rất lâu, lớp chống dính bong nhiều, giờ thêm hỏng mâm nhiệt; tiền thay mâm gần nửa giá nồi mới, trong khi lớp chống dính vẫn bong. Trường hợp này nghiêng hẳn về thay.
Một mốc tham khảo nhiều người dùng: khi tiền sửa vượt khoảng một nửa giá món mới tương đương, và món đồ đã đi quá nửa đời dùng, thì nên nghiêng về thay. Đây chỉ là mốc để tự hỏi, không phải luật. Đồ tốt đời cũ đôi khi bền hơn đồ mới cùng tầm giá, và sửa vẫn là lựa chọn đúng dù tiền sửa không nhỏ.
Đừng quên những thứ không nằm trên hoá đơn: công đi lại tiệm hai lần, mấy ngày không có đồ dùng, và rác thải nếu vứt món đồ còn sửa được. Cũng đừng quên chiều ngược lại: món mới thường có bảo hành, món sửa thì bảo hành ngắn hoặc không có.
Khi an toàn quyết định, không cần tính tiền
Đồ điện đã từng rò điện, cháy khét nặng, chảy nhựa bên trong. Sửa được phần hỏng không có nghĩa là các phần còn lại không bị ảnh hưởng nhiệt. Nhiều thợ tử tế sẽ khuyên thay, đặc biệt với đồ để chạy qua đêm hoặc đồ dùng nước như ấm đun, máy sấy tóc.
Pin phồng, pin rò rỉ. Thay pin thì được, nhưng thiết bị đã bị pin rò làm ăn mòn bên trong thì cần thợ kiểm kỹ. Với đồ chơi điện tử rẻ tiền của trẻ, đồ dùng pin cúc, thay mới thường an toàn hơn.
Nồi áp suất, bình gas mini, bếp ga du lịch có hỏng ở van, gioăng, khoá nắp. Gioăng thay đúng loại của hãng thì được; van, khoá nắp hỏng mà không có linh kiện chính hãng thì không nên chế tạm.
Mũ bảo hiểm đã bị va đập mạnh. Vỏ nhìn còn nguyên nhưng lớp xốp bên trong đã bị nén, không còn bảo vệ như cũ. Mũ bảo hiểm sau tai nạn là thứ thay, không sửa.
Ổ cắm kéo dài, dây điện nứt vỏ, phích cắm lỏng nhiều chỗ. Giá một ổ cắm mới nhỏ so với nguy cơ chập cháy. Đây là món nên thay ngay chứ không chờ hỏng hẳn.
Khi giá trị không tính bằng tiền
Có những món đồ mà phép tính ở trên không còn ý nghĩa. Chiếc đồng hồ ông để lại, đôi giày da đầu tiên đi làm, chiếc vali theo cả nhà qua bao chuyến đi, chiếc máy may của mẹ. Sửa những món này không phải để tiết kiệm mà để giữ lại một phần của gia đình. Lúc đó câu hỏi không còn là "có đáng không" mà là "ai làm được, làm thế nào để giữ được nhiều nhất phần gốc".
Với đồ kỷ niệm, nên tìm thợ lâu năm, chấp nhận chờ lâu hơn và nói rõ với thợ là bạn muốn giữ nguyên vẻ cũ, chứ không cần nó trông như mới. Một số thợ sẽ đề nghị thay phần hỏng bằng linh kiện mới cho nhanh; hãy hỏi có cách nào giữ lại linh kiện gốc không, kể cả khi lâu hơn và tốn hơn. Giữ lại những phần đã thay ra trong một chiếc hộp nhỏ cũng là cách lưu giữ.
Đồ tốt đời cũ cũng là một kiểu giá trị không nằm trên nhãn giá. Nhiều chiếc quạt, chiếc bàn là, chiếc máy khâu đời cũ được làm dày dặn, linh kiện thay được, dùng thêm nhiều năm sau khi sửa. Thợ lâu năm trong khu thường nhận ra những món như vậy và sẽ nói cho bạn biết món đồ của bạn đáng giữ.
Hỏi thợ để nghe câu trả lời thật, và đồ thay ra đi về đâu
Thợ sửa là người hiểu món đồ nhất, nhưng thợ cũng sống nhờ việc sửa. Để nghe được nhận xét thật, hỏi những câu mở: sửa xong anh chị nghĩ dùng được thêm bao lâu; nếu là đồ nhà anh chị thì anh chị có sửa không; còn bộ phận nào khác sắp hỏng không. Thợ quen trong khu thường trả lời thẳng, vì họ muốn bạn quay lại lần sau chứ không muốn bạn mất tiền rồi lại hỏng.
Hỏi thêm có tính phí kiểm tra không nếu cuối cùng bạn không sửa. Nhiều tiệm nhỏ không lấy tiền xem bệnh, một số tiệm có thu, nhất là khi phải tháo máy. Biết trước để không ngại khi quyết định không sửa.
Khi quyết định thay, món đồ cũ vẫn còn một chặng đường. Đồ còn dùng được thì cho người cần, như hàng xóm, người quen, nhóm cho tặng đồ cũ của khu. Đồ điện, đồ điện tử hỏng hẳn thì không vứt chung rác sinh hoạt; có thể bán cho người thu mua phế liệu, gửi lại tiệm sửa vì họ hay giữ xác máy để lấy linh kiện, hoặc mang tới điểm thu gom đồ điện tử nếu khu bạn có. Pin các loại thì bỏ riêng vào điểm thu gom pin.
Giữ giấy bảo hành, ghi ngày mua: thông tin giúp quyết định nhanh
Câu hỏi sửa hay thay sẽ dễ trả lời hơn nhiều nếu bạn biết món đồ đã mua từ bao giờ và còn bảo hành không. Nhiều nhà mang nồi cơm ra tiệm ngoài sửa, rồi mới nhớ ra nồi mua chưa được một năm, đáng lẽ được bảo hành miễn phí ở nơi bán. Một tệp giấy tờ nhỏ trong ngăn kéo, hoặc một thư mục ảnh trong điện thoại chụp hoá đơn, phiếu bảo hành và tem trên thân máy, là đủ.
Ghi thêm vài dòng mỗi lần đem đồ đi sửa: ngày sửa, tiệm nào, thay gì, bảo hành bao lâu. Lần hỏng sau, bạn biết ngay món đồ đã được sửa mấy lần và hỏng ở đâu. Một chiếc quạt hỏng tụ lần thứ ba trong hai năm cho thấy có thể vấn đề nằm ở mô-tơ hoặc ở nguồn điện trong nhà, và đó là thông tin thợ rất cần.
Thông tin này cũng giúp ước tuổi thọ còn lại. Món đồ đã dùng lâu hơn hẳn tuổi thọ thường gặp của loại đó mà vẫn chạy tốt, chỉ hỏng phần phụ, là món đồ tốt, đáng sửa thêm. Món đồ mới mua mà hỏng liên tục ở nhiều chỗ khác nhau thì nên quay về nơi bán, đề nghị đổi hoặc bảo hành, thay vì tự bỏ tiền sửa từng lần.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết đồ hỏng có đáng sửa không?
Xem phần hỏng là linh kiện phụ thay được hay phần lõi, món đồ còn dùng thêm được bao lâu, linh kiện còn không và có an toàn không. Hỏng phần phụ, đồ còn tốt và an toàn thì thường đáng sửa.
Tiền sửa bao nhiêu thì nên mua mới?
Một mốc tham khảo là khi tiền sửa vượt khoảng một nửa giá món mới tương đương và món đồ đã dùng quá nửa tuổi thọ thông thường. Đây chỉ là mốc để tự cân, đồ tốt đời cũ đôi khi vẫn đáng sửa dù tiền sửa không nhỏ.
Đồ điện từng bị cháy khét có nên sửa lại dùng tiếp?
Nên để thợ kiểm kỹ và thường nghiêng về thay, nhất là đồ chạy qua đêm hoặc đồ dùng nước. Nhiệt khi cháy có thể làm hỏng những phần không nhìn thấy, sửa phần cháy chưa chắc đã an toàn.
Mũ bảo hiểm bị rơi va đập mạnh có dùng tiếp được không?
Không nên dùng tiếp. Lớp xốp bên trong đã bị nén dù vỏ ngoài trông còn nguyên, mũ không còn bảo vệ như thiết kế ban đầu và cần thay mới.
Mang đồ đi kiểm mà không sửa có mất tiền không?
Tuỳ tiệm, nhiều tiệm nhỏ không lấy tiền xem bệnh, một số tiệm thu phí kiểm tra nhất là khi phải tháo máy. Nên hỏi trước khi để lại đồ.
Đồ điện tử hỏng không sửa nữa thì bỏ ở đâu?
Không vứt chung rác sinh hoạt. Có thể bán cho người thu mua phế liệu, gửi lại tiệm sửa để họ lấy linh kiện, hoặc mang tới điểm thu gom đồ điện tử; pin thì bỏ riêng vào điểm thu gom pin.