Muốn có danh bạ dịch vụ quanh nhà dùng được, cách chắc nhất là tự đi bộ một vòng khu phố trong bán kính vài trăm mét và ghi lại từng chỗ: tiệm làm việc gì, nằm ở đâu, mở giờ nào, nghỉ ngày nào, nhận việc theo cách nào. Một buổi sáng đi chậm và một buổi chiều đi lại là đủ để có bản đầu tiên. Bản này sẽ giúp bạn không phải đứng giữa đường lục tìm khi chiếc dép đứt quai, khi cần đánh thêm chìa khoá hay khi cha mẹ cần mua thuốc lúc tối muộn.
Bài này đi qua từng phần của việc lập danh bạ: vì sao nên tự đi thay vì chờ tới lúc cần, chọn vòng đi thế nào, mỗi điểm dịch vụ nên ghi những mục gì, những chỗ dễ bị bỏ sót, ghi vào đâu cho tiện tra, và cách cư xử khi đi ghi chép trong khu mình ở. Các ví dụ trong bài là ví dụ giả định, không nhắc tên tiệm có thật.
Vì sao nên tự đi và tự ghi thay vì chờ lúc cần mới tìm
Lúc cần một dịch vụ thường cũng là lúc khó tìm nhất. Xe xì lốp khi đang vội đi làm, ổ khoá kẹt khi cả nhà đứng ngoài cửa, đứa nhỏ sốt nhẹ vào buổi tối. Khi đó người ta tìm theo cách nhanh nhất có thể, và cách nhanh nhất thường không phải cách tốt nhất: vào tiệm đầu tiên nhìn thấy, đi xa hơn cần thiết, hoặc đến nơi mới biết tiệm đã đóng cửa.
Tự đi một vòng khi đang rảnh thì khác. Bạn có thời gian nhìn kỹ, so hai tiệm cùng làm một việc, để ý tiệm nào mở sớm, tiệm nào chỉ bán buổi chiều. Bạn cũng thấy những chỗ mà bản đồ trên điện thoại không ghi: ông thợ sửa giày ngồi dưới gốc cây đầu hẻm, quầy đánh chìa khoá nằm ké trong tiệm tạp hoá, bà cụ nhận may vá tại nhà có treo mấy chiếc quần chờ lấy trước cửa.
Lợi ích thứ ba là danh bạ tự ghi phản ánh đúng nhu cầu nhà mình. Nhà có người già sẽ chú ý tới nhà thuốc, trạm y tế, chỗ cắt tóc tại nhà. Nhà có trẻ nhỏ sẽ cần tiệm sửa xe đạp, chỗ mua sữa lúc tối. Một danh sách chung của ai đó chép lại không biết những ưu tiên này. Tự đi và tự ghi tốn vài giờ, nhưng dùng được nhiều năm nếu được cập nhật đều.
Chọn vòng đi: bán kính bao xa, đi giờ nào, đi mấy lần
Bán kính đầu tiên nên nhỏ. Lấy cửa nhà làm tâm, đi trong khoảng năm đến mười phút đi bộ theo mỗi hướng. Đó là phạm vi bạn hoặc người nhà có thể tới mà không cần dắt xe, kể cả khi trời mưa nhẹ hay khi người lớn tuổi tự đi. Các dịch vụ ở xa hơn sẽ ghi ở vòng sau, khi đi xe máy.
Đi theo các trục chính trước, hẻm nhánh sau. Mặt đường lớn gần nhà thường tập trung tiệm sửa xe, nhà thuốc, cửa hàng tiện lợi. Hẻm nhánh và các dãy nhà trong khu lại giấu những dịch vụ nhỏ làm tại nhà. Nếu khu bạn ở có nhiều hẻm chằng chịt, chia ra mỗi buổi đi một hướng để không bị rối.
Đi hai khung giờ khác nhau. Buổi sáng sớm thấy được hàng ăn sáng, chợ, quầy bán đồ khô mở từ tinh mơ. Buổi chiều muộn hoặc đầu tối lại thấy những tiệm chỉ mở sau giờ tan làm, những quán đêm, nhà thuốc còn sáng đèn. Chỉ đi một lần vào giữa trưa sẽ thấy nhiều cửa cuốn đóng và tưởng khu mình thiếu dịch vụ.
Đi lại vào một ngày cuối tuần. Một số tiệm nghỉ chủ nhật, một số lại chỉ mở cuối tuần như tiệm sửa xe đạp của người làm thêm. Đi thêm một vòng ngắn vào thứ bảy hay chủ nhật giúp bản ghi đầy hơn mà không tốn nhiều công.
Mỗi điểm dịch vụ ghi những mục gì
Không cần ghi dài. Mỗi điểm chỉ cần vài mục cố định, ghi giống nhau cho mọi tiệm để sau này nhìn lướt là so được. Bảng dưới là bộ mục gợi ý, có thể bớt hoặc thêm tuỳ nhà.
| Mục ghi | Cách ghi gợi ý | Vì sao cần |
|---|---|---|
| Việc tiệm làm | Ghi động từ cụ thể: vá xe, thay pin đồng hồ, lên lai quần | Tên tiệm thường không nói hết việc tiệm nhận |
| Vị trí | Mô tả bằng mốc dễ nhớ: cạnh cột điện thứ hai, đối diện cổng trường | Số nhà nhiều khu lộn xộn, mốc dễ chỉ cho người nhà |
| Giờ mở và ngày nghỉ | Ghi theo khung: sáng, chiều, tối; ngày nghỉ trong tuần | Tránh đi uổng một chuyến |
| Cách liên hệ | Có nhận gọi, nhận tin nhắn hay chỉ đến tận nơi | Biết có thể hỏi trước được không |
| Cách trả tiền | Tiền mặt, chuyển khoản, có ghi sổ cho khách quen không | Lúc gấp không có tiền mặt vẫn xoay được |
| Ghi chú riêng | Có chỗ để xe không, có bậc thềm cao không, có làm lấy ngay không | Những điều chỉ thấy khi đứng trước tiệm |
Ở cột cách liên hệ, chỉ ghi số của tiệm khi chủ tiệm tự đưa hoặc số được ghi công khai ở quầy. Danh bạ của nhà bạn dùng cho người trong nhà, không chép đi nơi khác.
Những chỗ dễ bỏ sót trên đường đi
Dịch vụ không có biển. Nhiều người nhận việc tại nhà không treo biển: may sửa quần áo, cắt tóc cho người già, nấu cỗ, trông xe. Dấu hiệu thường là đồ nghề để trước cửa, quần áo treo chờ lấy, vài chiếc xe dựng ngay ngắn. Nếu thấy, có thể hỏi một câu ngắn xem có nhận khách trong khu không.
Quầy nằm ké trong tiệm khác. Tiệm tạp hoá nhận gửi hàng, tiệm photo kiêm chụp ảnh thẻ, tiệm điện thoại kiêm thay pin đồng hồ. Đi ngang chỉ thấy tiệm chính, phải nhìn vào trong mới biết có thêm quầy phụ.
Điểm công cộng. Hộp thư, điểm thu gom pin và bóng đèn hỏng, nhà văn hoá khu phố, trạm y tế, chỗ tập kết rác, trụ cứu hoả. Đây không phải tiệm nhưng là những chỗ cần biết khi có việc, và rất hay bị quên vì không ai bán gì ở đó.
Dịch vụ đi qua theo giờ. Xe rác, người bán rong buổi sáng, người thu mua đồ cũ, xe nước bình. Không có địa chỉ cố định nhưng có giờ quen. Ghi lại giờ họ thường đi qua và hướng họ đi tới.
Ghi vào đâu: sổ tay, ghi chú điện thoại hay bảng tính
Khi đang đi, công cụ tốt nhất là thứ ghi nhanh nhất. Một cuốn sổ nhỏ và cây bút, hoặc ứng dụng ghi chú trên điện thoại, đều được. Đừng cố trình bày đẹp lúc đứng ngoài đường. Ghi tắt, chụp thêm ảnh mặt tiền tiệm nếu tiện, về nhà mới chép lại cho gọn. Khi chụp, để ý không chụp rõ mặt người đang ngồi trong tiệm.
Bản chép lại ở nhà nên đặt nơi cả nhà cùng mở được. Nhà quen điện thoại có thể dùng một ghi chú chung hoặc một bảng tính chia sẻ giữa các thành viên, mỗi dòng là một tiệm, mỗi cột là một mục trong bảng ở trên. Nhà có người lớn tuổi không quen màn hình thì nên có thêm một bản giấy chữ to, dán chỗ dễ thấy.
Dù chọn cách nào, giữ một quy tắc: chỉ có một bản gốc. Các bản khác chép ra từ bản gốc. Nếu mỗi người tự sửa một bản riêng, chỉ sau vài tháng sẽ có ba danh sách khác nhau và không ai biết bản nào đúng. Ghi thêm ngày cập nhật gần nhất ở đầu danh bạ để người xem biết thông tin mới hay cũ.
Sau vòng đi đầu tiên: kiểm lại và bổ sung
Bản đầu tiên luôn có lỗ hổng. Dành thêm một ít thời gian trong hai, ba tuần sau để lấp dần, thay vì cố làm cho đủ ngay một lần.
- Đọc lại danh bạ và đánh dấu các mục còn trống, nhất là giờ mở cửa và ngày nghỉ, vì đây là thông tin hay ghi sai nhất khi chỉ đi ngang một lần.
- Chọn một hai tiệm để dùng thử bằng việc nhỏ: thay pin đồng hồ, vá một chiếc xe đạp, mua một món lặt vặt. Ghi lại cảm nhận ngắn: có hỏi giá trước được không, có hẹn đúng giờ không.
- Hỏi người trong nhà xem còn thiếu việc gì họ hay phải làm: con cần chỗ photo tài liệu, ông bà cần chỗ cắt tóc, người đi làm cần chỗ rửa xe. Đi tìm thêm cho đúng những việc đó.
- Đi thêm một vòng xe máy rộng hơn để ghi những dịch vụ ít dùng nhưng cần: tiệm sửa điện thoại, tiệm may đo, chỗ giặt chăn mền lớn.
- Gạch những tiệm đã đóng hoặc đổi nghề, đừng xoá hẳn. Một dòng gạch kèm ngày giúp lần sau không đi tìm lại chỗ cũ.
Sau khoảng một tháng, danh bạ sẽ gọn dần: những tiệm đã thử và thấy ổn lên đầu mỗi nhóm, những chỗ chưa thử nằm dưới để dành khi cần.
Giữ phép lịch sự khi đi ghi chép trong khu phố
Đi ghi chép trong khu mình ở là việc bình thường, nhưng người buôn bán nhỏ có thể thấy lạ khi có ai đứng trước cửa nhìn ngó, chụp ảnh hay ghi sổ. Cách đơn giản để tránh hiểu lầm là chào một câu và nói thật mục đích: nhà mới chuyển về, muốn biết tiệm nhận việc gì để lần sau ghé. Hầu hết chủ tiệm vui khi có khách hàng tiềm năng trong khu.
Không chụp người khi chưa được đồng ý, nhất là trẻ em và người lớn tuổi ngồi trước nhà. Nếu cần ảnh để nhớ vị trí, chụp mặt tiền từ xa hoặc chụp một mốc gần đó như cột điện, gốc cây. Không ghi những chuyện riêng của hàng xóm vào danh bạ, kể cả khi tình cờ nghe được.
Khi hỏi thông tin, hỏi gọn và đúng lúc tiệm vắng khách. Đừng hỏi giá chi tiết từng món khi chưa có việc cụ thể, vì chủ tiệm thường chỉ báo giá được khi nhìn tận mắt món đồ. Danh bạ này để nhà bạn dùng; nếu sau này muốn chia sẻ cho hàng xóm, chỉ chia những gì tiệm đã công khai và ghi rõ ngày ghi để người đọc tự kiểm lại.
Câu hỏi thường gặp
Bán kính bao nhiêu thì nên đưa vào danh bạ quanh nhà?
Vòng đầu nên giới hạn trong khoảng năm đến mười phút đi bộ theo mỗi hướng, tức là phạm vi mà người già hay trẻ lớn trong nhà tự đi được. Vòng hai mở rộng ra vài phút đi xe máy cho những dịch vụ dùng thưa hơn.
Có cần ghi giá dịch vụ vào danh bạ không?
Không nên ghi giá cố định vì giá thay đổi theo món đồ, theo vật tư và theo thời điểm. Chỉ nên ghi tiệm có báo giá trước khi làm hay không, và tính tiền theo kiểu nào, ví dụ theo món, theo ký hay theo công.
Đi một vòng khu phố mất bao lâu?
Với bán kính đi bộ, một vòng chậm thường mất khoảng một đến hai giờ tuỳ mật độ hẻm. Nên chia thành hai buổi sáng và chiều, cộng một vòng ngắn cuối tuần, thay vì cố đi hết trong một lần.
Nên ghi danh bạ trên điện thoại hay trên giấy?
Khi đi ngoài đường dùng thứ ghi nhanh nhất. Bản chép lại nên có một bản số để cả nhà cùng xem và một bản giấy chữ to cho người lớn tuổi. Giữ một bản gốc duy nhất để các bản khác không lệch nhau.
Chủ tiệm có khó chịu khi thấy mình đứng ghi chép không?
Đa số không, nếu bạn chào và nói rõ là người trong khu muốn biết tiệm nhận việc gì. Tránh chụp mặt người khác, hỏi lúc tiệm vắng khách và không đứng chắn lối đi trước cửa tiệm.
Bao lâu thì nên đi lại để cập nhật danh bạ?
Mỗi lần đi ngang thấy tiệm đổi khác thì ghi ngay. Ngoài ra nên rà lại toàn bộ khoảng sáu tháng một lần và sau dịp Tết, vì đây là lúc nhiều tiệm nhỏ đóng cửa, chuyển chỗ hoặc đổi giờ làm.