Kháng sinh thuộc nhóm thuốc phải có đơn của người có thẩm quyền kê đơn, nên nhà thuốc làm đúng sẽ từ chối bán khi bạn không có đơn. Lý do không chỉ là quy định: kháng sinh chỉ có tác dụng với một số bệnh do vi khuẩn, dùng sai bệnh, sai cách hay bỏ dở giữa chừng làm vi khuẩn quen thuốc, lần sau ốm thật thì thuốc kém tác dụng. Bị từ chối, bạn nên hỏi dược sĩ cách tự chăm sóc an toàn trong lúc chờ và đi khám để được bác sĩ quyết định có cần kháng sinh hay không.
Ở nhiều khu phố, việc ra nhà thuốc nói "cho em mấy viên kháng sinh" từng là chuyện quen. Giờ đây, khi ngày càng nhiều nhà thuốc từ chối, không ít người thấy khó chịu, cho rằng nhà thuốc làm khó. Thực ra, nhà thuốc từ chối đúng lúc là đang bảo vệ chính người mua và cả khu phố. Bài này giải thích vì sao, và chỉ cách xử lý cho gọn khi đang ốm mà không có đơn.
Kháng sinh làm được gì và không làm được gì
Kháng sinh là nhóm thuốc dùng để chống vi khuẩn. Nó không có tác dụng với vi rút, trong khi phần lớn các đợt cảm lạnh, sổ mũi, đau họng thông thường, cúm mùa là do vi rút gây ra. Uống kháng sinh trong những trường hợp này không làm khỏi nhanh hơn, nhưng vẫn đem theo đủ tác dụng phụ của thuốc, từ rối loạn tiêu hoá tới dị ứng.
Ngay cả với bệnh do vi khuẩn, chọn loại kháng sinh nào, dùng bao lâu, có cần xét nghiệm trước hay không là chuyện của bác sĩ sau khi khám. Mỗi loại kháng sinh tác động lên một nhóm vi khuẩn khác nhau, có loại không hợp với trẻ nhỏ, người có thai, người bệnh gan thận. Chỉ nghe kể triệu chứng ở quầy thì không đủ để quyết định những điều này.
Đó là lý do quy định xếp kháng sinh vào nhóm thuốc kê đơn. Danh mục cụ thể có thể được điều chỉnh, bạn có thể tra văn bản hiện hành của Bộ Y tế hoặc hỏi dược sĩ khi cần. Nhưng nguyên tắc chung không đổi: kháng sinh là thuốc của bác sĩ quyết định, không phải thuốc của người mua tự chọn.
Kháng kháng sinh: vì sao chuyện một người thành chuyện cả khu
Mỗi lần kháng sinh được dùng, một phần vi khuẩn trong cơ thể bị tiêu diệt, nhưng những con nào sẵn có khả năng chịu thuốc thì sống sót và sinh sôi. Dùng đúng bệnh, đúng liều, đủ ngày thì vi khuẩn gây bệnh bị diệt gọn, số sống sót ít. Dùng sai bệnh, dùng nửa chừng, dùng vài viên rồi bỏ thì lại vô tình chọn lọc ra những con khoẻ nhất.
Vi khuẩn kháng thuốc không ở yên trong một người. Chúng lây qua tiếp xúc, qua bữa ăn chung, qua tay chạm vào đồ vật. Một khu phố nơi nhiều nhà quen tự mua kháng sinh uống vài viên mỗi khi ho sốt là một khu phố đang nuôi dần vi khuẩn khó trị. Tới lúc một người già trong khu bị viêm phổi thật, loại thuốc thông thường có thể không còn tác dụng, phải dùng thuốc mạnh hơn, đắt hơn, nằm viện lâu hơn.
Nghe thì xa, nhưng ngành y tế đã cảnh báo kháng kháng sinh là vấn đề lớn của nhiều nước, trong đó có Việt Nam. Vì vậy, khi dược sĩ từ chối bán, họ không chỉ nghĩ tới bạn ở quầy hôm đó, mà tới cả những người hàng xóm bạn sẽ gặp ngày mai.
Những hiểu lầm thường gặp ở quầy thuốc
Một vài câu hay nghe và điều thực sự đằng sau:
| Câu hay nghe | Thực tế |
|---|---|
| "Uống kháng sinh cho nhanh khỏi cảm" | Cảm lạnh, cúm thường do vi rút, kháng sinh không có tác dụng với vi rút |
| "Đợt trước uống loại này khỏi, giờ mua lại" | Lần này có thể là bệnh khác, hoặc lần trước tự khỏi chứ không nhờ thuốc |
| "Uống ba ngày thấy đỡ thì dừng" | Ngừng trước thời gian bác sĩ dặn dễ làm bệnh quay lại và tạo vi khuẩn kháng thuốc |
| "Nhà còn mấy viên để dành, uống tạm" | Thuốc thừa có thể sai loại, thiếu liều, hết hạn hoặc bảo quản sai |
| "Đờm xanh vàng là phải có kháng sinh" | Màu đờm không đủ để quyết định, cần bác sĩ khám |
| "Nhà thuốc bên kia vẫn bán" | Nơi bán dễ dãi không có nghĩa là bán đúng |
Nếu bạn từng nghĩ theo một trong những câu trên, không có gì phải ngại. Đó là những thói quen phổ biến của nhiều thế hệ. Điều quan trọng là từ giờ có thêm thông tin để chọn khác đi.
Bị từ chối bán kháng sinh: làm gì tiếp
Thay vì đi tìm nhà thuốc khác dễ dãi hơn, làm theo thứ tự này:
- Hỏi dược sĩ cách tự chăm sóc an toàn trong lúc chờ đi khám: nghỉ ngơi, uống đủ nước, những thuốc không kê đơn nào phù hợp để làm dịu triệu chứng, cách dùng ra sao.
- Hỏi luôn: "Trường hợp của em nên đi khám ở đâu, có cần đi ngay không?" Dược sĩ quen khu thường biết trạm y tế, phòng khám gần nhất.
- Đi khám ở trạm y tế phường, phòng khám hoặc bệnh viện. Kể rõ triệu chứng, thời gian, đã dùng gì.
- Nếu bác sĩ kê kháng sinh, mang đơn ra nhà thuốc, mua đúng, uống đủ ngày theo dặn, kể cả khi đã thấy khoẻ.
- Nếu bác sĩ nói không cần kháng sinh, tin vào điều đó và theo dõi theo mốc được dặn.
Nghe thì có vẻ mất công hơn mua thẳng vài viên. Nhưng một buổi đi khám giúp bạn biết chắc mình bị gì, và nếu đúng là cần kháng sinh, bạn có đúng loại, đúng liều, thay vì đoán.
Thuốc kháng sinh thừa trong nhà: đừng để dành
Nhiều nhà có thói quen giữ lại mấy viên kháng sinh còn thừa sau đợt điều trị, nghĩ để lần sau ai ốm thì dùng. Đây là thói quen nên bỏ. Thứ nhất, nếu còn thừa nghĩa là đợt trước có thể đã không uống đủ. Thứ hai, lần ốm sau chưa chắc là cùng bệnh, cùng người, cùng loại vi khuẩn. Thứ ba, vài viên thì không đủ một đợt, uống vào chỉ làm vi khuẩn quen thuốc.
Khi được kê kháng sinh, hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ uống trong bao nhiêu ngày và uống hết số thuốc được bán. Nếu vì lý do nào đó vẫn còn thừa, như bác sĩ đổi thuốc giữa chừng, hỏi nhà thuốc quen cách bỏ thuốc thừa đúng cách. Không đổ thuốc xuống cống, không cho người khác.
Khi rà tủ thuốc gia đình, kháng sinh lẻ, không rõ hạn, không còn hộp là món nên loại đầu tiên. Bài về tủ thuốc gia đình trong cùng danh mục này đi kỹ hơn cách rà và bỏ.
Nhà thuốc nào bán kháng sinh dễ dãi thì nghĩ sao
Ở đâu đó vẫn có quầy thuốc bán kháng sinh không cần hỏi đơn. Với người đang mệt, đó có vẻ là chỗ tiện. Nhưng hãy nghĩ ngược lại: một nơi không hỏi đơn với kháng sinh thì cũng có thể không hỏi bạn đang mang thai, đang uống thuốc gì, có dị ứng không. Sự dễ dãi ở một chỗ thường đi kèm sự dễ dãi ở nhiều chỗ khác.
Bạn không cần đi phản ánh ai, chỉ cần chọn nhà thuốc quen của gia đình là nơi làm việc đàng hoàng. Một dược sĩ dám từ chối bán khi không đúng là một dược sĩ đáng tin khi họ nói "cái này dùng được". Đó là người bạn muốn có ngay đầu hẻm, nhất là khi trong nhà có trẻ nhỏ hay người già.
Nếu thấy một cơ sở bán thuốc kê đơn tràn lan, bán thuốc không rõ nguồn gốc, bạn có thể phản ánh với cơ quan y tế địa phương hoặc UBND phường. Việc này giúp cả khu có môi trường mua thuốc an toàn hơn.
Khi nào đi khám ngay, không đợi
Trong lúc chờ đi khám, có những dấu hiệu cho thấy không nên chờ thêm, cần đi viện hoặc gọi cấp cứu 115:
- Khó thở, thở nhanh, môi tím.
- Sốt cao liên tục không hạ, hoặc sốt kèm li bì, co giật, cứng cổ.
- Trẻ nhỏ bỏ bú, bỏ ăn, nôn nhiều, đi tiểu ít hẳn.
- Người già lú lẫn, lơ mơ khác thường.
- Đau dữ dội ở ngực, bụng, đầu.
- Nổi mẩn lan nhanh, sưng môi, sưng mắt, khó nuốt.
Những dấu hiệu này không phải lúc để đi tìm thuốc ở quầy. Người cần gặp là bác sĩ, càng sớm càng tốt.
Với những trường hợp không cấp bách, mốc thời gian cũng quan trọng. Ho, sổ mũi, đau họng ở người lớn khoẻ mạnh thường tự đỡ dần sau vài ngày đến một tuần với nghỉ ngơi và chăm sóc đúng. Nếu quá mốc dược sĩ hay bác sĩ dặn mà không đỡ, hoặc đã đỡ rồi lại sốt trở lại, đó là lúc đi khám. Ghi lại ngày bắt đầu ốm và diễn biến mỗi ngày vào điện thoại, đến lúc gặp bác sĩ bạn kể được chính xác, giúp bác sĩ quyết định có cần kháng sinh hay không nhanh hơn nhiều.
Nói chuyện với người nhà quen tự mua kháng sinh
Trong nhiều gia đình, người quen tự mua kháng sinh nhất lại là người lớn tuổi, những người đã dùng như vậy mấy chục năm và thấy "vẫn khỏi". Nói thẳng là sai thường chỉ làm ông bà phật ý. Cách nhẹ nhàng hơn là cùng ông bà ra nhà thuốc quen, để dược sĩ giải thích, vì lời người trong nghề thường được nghe hơn lời con cháu.
Có thể bắt đầu từ chuyện cụ thể: "Lần trước bố uống mấy viên ở nhà mà ho vẫn hai tuần, lần này mình đi khám cho chắc bố nhé." Hoặc đề nghị đưa ông bà ra trạm y tế phường, chỗ gần, không phải chờ lâu. Khi bác sĩ nói không cần kháng sinh và ông bà vẫn khỏi, đó là bài học thuyết phục hơn mọi lời giải thích.
Cuối cùng, dọn tủ thuốc trong nhà, bỏ những vỉ kháng sinh lẻ còn thừa. Không có sẵn trong tủ thì cũng bớt đi một lần tự uống.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhà thuốc không bán kháng sinh khi không có đơn?
Vì kháng sinh thuộc nhóm thuốc kê đơn theo quy định, và vì dùng sai bệnh hoặc dùng nửa chừng làm vi khuẩn kháng thuốc. Nhà thuốc làm đúng sẽ yêu cầu đơn của người có thẩm quyền kê đơn và hướng dẫn bạn đi khám.
Bị cảm cúm có cần uống kháng sinh không?
Phần lớn cảm lạnh và cúm mùa do vi rút, kháng sinh không có tác dụng với vi rút. Uống kháng sinh không làm khỏi nhanh hơn mà có thể gây tác dụng phụ. Nếu triệu chứng kéo dài hoặc nặng lên, hãy đi khám để bác sĩ quyết định.
Uống kháng sinh thấy đỡ có được tự ngừng không?
Không nên tự ngừng khi chưa hết thời gian bác sĩ dặn. Ngừng sớm dễ làm bệnh quay lại và tạo điều kiện cho vi khuẩn kháng thuốc. Nếu gặp tác dụng phụ khó chịu, hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi thay đổi.
Có nên giữ kháng sinh thừa để lần sau dùng không?
Không nên. Lần ốm sau có thể là bệnh khác, người khác, cần loại khác, và vài viên thừa không đủ một đợt điều trị. Hỏi nhà thuốc cách bỏ thuốc thừa đúng cách, đừng đổ xuống cống hoặc cho người khác dùng.
Không có thời gian đi khám thì có cách nào lấy được đơn kháng sinh?
Đơn kháng sinh cần người có thẩm quyền khám và kê. Bạn có thể khám ở trạm y tế phường, phòng khám gần nhà buổi tối hoặc cuối tuần để tiết kiệm thời gian. Hỏi dược sĩ cách tự chăm sóc an toàn trong lúc chờ.
Mua kháng sinh cho con theo đơn cũ của lần trước có được không?
Không nên. Đơn cũ kê cho bệnh cũ, theo cân nặng cũ của bé. Trẻ nhỏ thay đổi cân nặng nhanh và bệnh lần này có thể khác. Hãy đưa bé đi khám để được kê đúng.