Gọi cấp cứu ngay, không ra tiệm thuốc, khi có một trong những dấu hiệu sau: méo miệng, yếu hay tê nửa người, nói khó đột ngột; đau ngực, tức ngực kèm vã mồ hôi; khó thở, môi tím; bất tỉnh, lơ mơ khó đánh thức; co giật; chấn thương đầu, chảy máu không cầm; sưng mặt môi và khó thở sau khi ăn, uống thuốc hay bị côn trùng đốt. Những tình huống này cần đội cấp cứu và bệnh viện, mỗi phút chậm có thể để lại hậu quả lâu dài.
Phản xạ của nhiều người khi người nhà đột nhiên mệt là chạy ra tiệm thuốc đầu hẻm, mua gì đó về cho uống trước rồi tính. Với chuyện nhẹ, đó là phản xạ hợp lý. Nhưng có những tình huống mà mỗi phút đi mua thuốc là một phút mất đi. Bài này giúp bạn nhận ra những tình huống đó, và biết làm gì từ lúc gọi tới lúc xe tới.
Dấu hiệu gọi cấp cứu ngay
Danh sách này không đầy đủ mọi trường hợp, nhưng gồm những tình huống hay gặp nhất ở gia đình và khu phố:
| Tình huống | Dấu hiệu nhận ra | Vì sao không chờ |
|---|---|---|
| Nghi đột quỵ | Méo miệng, yếu hoặc tê một bên tay chân, nói ngọng, nói khó đột ngột, nhìn mờ một bên | Điều trị hiệu quả phụ thuộc rất nhiều vào thời gian từ lúc khởi phát |
| Nghi bệnh tim cấp | Đau thắt, đè nặng ngực, lan ra tay, hàm, lưng, kèm vã mồ hôi, khó thở | Cần bệnh viện có phương tiện can thiệp càng sớm càng tốt |
| Khó thở nặng | Thở rít, thở nhanh, phải ngồi dậy mới thở được, môi tím | Thiếu oxy ảnh hưởng não và tim rất nhanh |
| Bất tỉnh, lơ mơ | Gọi không trả lời, lay không tỉnh, lú lẫn đột ngột | Nhiều nguyên nhân nguy hiểm cần xác định ngay |
| Co giật | Co giật toàn thân, nhất là lần đầu, kéo dài, hoặc liên tiếp nhiều cơn | Cần được đánh giá và xử trí tại cơ sở y tế |
| Phản ứng dị ứng nặng | Sưng môi, mặt, lưỡi, khó nuốt, khó thở, nổi mẩn lan nhanh | Có thể tiến triển rất nhanh |
| Chấn thương nặng | Ngã đập đầu rồi nôn, lơ mơ; chảy máu không cầm; nghi gãy xương lớn | Cần đánh giá chấn thương bên trong |
Nếu có dấu hiệu trong bảng, đừng chờ xem có tự đỡ không, đừng gọi người quen hỏi ý kiến trước. Gọi cấp cứu 115 trước, các việc khác làm sau.
Đột quỵ: nhớ giờ bắt đầu
Trong các tình huống cấp cứu ở nhà, đột quỵ là tình huống mà thời gian có ý nghĩa rõ nhất. Một số phương pháp điều trị chỉ dùng được trong khoảng thời gian giới hạn tính từ lúc bắt đầu có triệu chứng. Vì vậy, khi gọi cấp cứu và khi tới bệnh viện, câu đầu tiên bác sĩ hỏi thường là "bắt đầu từ lúc mấy giờ".
Ngay khi thấy người nhà méo miệng, nói ngọng, yếu tay chân một bên, bạn nhìn đồng hồ và nhớ giờ. Nếu người đó vừa thức dậy đã có triệu chứng, giờ bắt đầu được tính là lúc cuối cùng người đó còn bình thường, ví dụ lúc đi ngủ. Ghi giờ đó vào điện thoại hoặc nói cho mọi người trong nhà cùng nhớ.
Trong lúc chờ, đừng cho người bệnh ăn uống gì, kể cả nước hay thuốc, vì họ có thể bị sặc do nuốt khó. Đừng cạo gió, chích máu đầu ngón tay hay xoa dầu thay cho việc gọi cấp cứu, những việc đó làm mất thời gian quý. Để người bệnh nằm nghỉ ở tư thế thoải mái, nới lỏng quần áo, ở bên cạnh theo dõi.
Đây cũng là lý do không nên chạy ra tiệm thuốc mua thuốc huyết áp hay thuốc gì đó cho uống trước. Thuốc không đúng có thể làm tình trạng xấu đi, và thời gian đi mua là thời gian lẽ ra người bệnh đã trên đường tới viện.
Gọi cấp cứu: nói gì cho xe tìm đúng nhà
Khi gọi, giữ bình tĩnh, nói chậm và rõ theo thứ tự:
- Địa chỉ đầy đủ, kèm mốc dễ nhận: số nhà, hẻm, đường, phường, và một mốc như cạnh trường học, đối diện chợ, đầu hẻm có cây xăng.
- Chuyện gì đang xảy ra, bằng một câu: "Bố em bảy mươi tuổi, đột nhiên méo miệng, nói ngọng, yếu tay phải, bắt đầu khoảng mười lăm phút trước."
- Người bệnh còn tỉnh không, còn thở không, thở có khó không.
- Số điện thoại đang gọi, và giữ máy thông suốt để tổng đài gọi lại.
- Làm theo hướng dẫn của tổng đài viên, đừng cúp máy trước khi họ nói xong.
Nhiều nhà trong hẻm sâu, nhà số phụ, nhà trong khu tập thể cũ rất khó tìm với người lạ. Ghi sẵn câu mô tả đường vào nhà mình lên tờ danh bạ dán tủ lạnh, để lúc hoảng chỉ cần đọc lên là đủ.
Trong lúc chờ xe: những việc nên làm
Mấy phút chờ xe cấp cứu có thể làm được nhiều việc có ích:
- Cử một người ra đầu hẻm hoặc đường lớn đón xe, đứng chỗ dễ thấy, vẫy tay khi thấy xe.
- Mở cửa nhà, dọn lối đi, buộc chó, dẹp xe máy chắn lối để cáng vào được.
- Gom giấy tờ tuỳ thân, thẻ bảo hiểm y tế, tờ sổ thuốc hoặc toàn bộ thuốc người bệnh đang dùng.
- Ghi lại diễn biến: bắt đầu lúc nào, có ngã, có nôn, có co giật không, đã cho dùng gì chưa.
- Ở bên cạnh người bệnh, theo dõi nhịp thở, gọi tên để xem còn đáp ứng không.
- Nếu người bệnh co giật, dọn đồ vật cứng xung quanh, không nhét gì vào miệng, không cố giữ chặt tay chân.
Nếu tổng đài hướng dẫn sơ cứu cụ thể, làm theo đúng hướng dẫn đó. Những người trong khu từng học lớp sơ cứu cơ bản ở trạm y tế, hội chữ thập đỏ địa phương sẽ hữu ích nhất lúc này.
Gọi cấp cứu hay tự chở đi viện
Câu hỏi hay gặp: nhà gần bệnh viện, có cần chờ xe cấp cứu không, hay chở luôn bằng xe máy, taxi cho nhanh? Không có câu trả lời chung, nhưng có vài nguyên tắc. Với người nghi đột quỵ, đau ngực, khó thở nặng, bất tỉnh, chấn thương nặng, xe cấp cứu có nhân viên y tế và thiết bị hỗ trợ trên đường, đồng thời bệnh viện có thể được báo trước. Chở bằng xe máy một người đang yếu nửa người, lơ mơ hay khó thở là rất nguy hiểm.
Khi gọi tổng đài, bạn kể rõ hoàn cảnh: nhà cách bệnh viện bao xa, có ô tô không. Tổng đài viên sẽ hướng dẫn nên chờ xe hay tự đưa đi trong trường hợp cụ thể. Nghe theo hướng dẫn đó.
Nếu tự đưa đi, chọn bệnh viện có khoa cấp cứu phù hợp, không chọn phòng khám nhỏ hay trạm y tế với ca nặng. Có một người ngồi cạnh người bệnh, một người lái, đừng để người bệnh tự đi.
Những tình huống ở giữa: không chắc có nên gọi không
Không phải lúc nào ranh giới cũng rõ. Người già bị ngã, tự đứng dậy được nhưng đau hông. Trẻ sốt cao nhưng vẫn tỉnh. Người lớn đau bụng âm ỉ từ chiều, tối thì đau hơn. Với những tình huống này, nguyên tắc an toàn là: khi nghi ngờ, nghiêng về phía đi khám, không nghiêng về phía ra tiệm thuốc.
Bạn có thể gọi cấp cứu và mô tả tình trạng, tổng đài sẽ giúp đánh giá. Hoặc đưa đến khoa cấp cứu của bệnh viện gần nhất. Với những chuyện chưa cấp bách nhưng cần khám trong ngày, trạm y tế phường hay phòng khám gần nhà là lựa chọn.
Nhiều người ngại gọi cấp cứu vì sợ "làm phiền" hoặc sợ tốn kém. Đặt hai điều đó lên bàn cân với một ca đột quỵ bị chậm trễ, câu trả lời rõ ràng. Đội cấp cứu thà đến một ca hoá ra nhẹ, còn hơn đến muộn một ca nặng.
Người già ngã trong nhà: lúc nào gọi, lúc nào tự đưa đi khám
Ngã là tai nạn hay gặp nhất ở người cao tuổi sống trong nhà phố nhiều bậc thang, nhà tắm trơn, lối đi chất đồ. Sau cú ngã, nhiều ông bà gượng dậy, nói "không sao" vì ngại con cháu lo, rồi tối mới thấy đau hơn. Người nhà cần nhìn kỹ hơn lời ông bà nói.
Gọi cấp cứu ngay khi người già ngã đập đầu rồi lơ mơ, nôn, đau đầu tăng dần, hoặc đang dùng thuốc chống đông theo đơn mà bị va đầu; khi không tự đứng dậy được, đau dữ dội ở hông, đùi, chân bị ngắn lại hay xoay lệch; khi ngã kèm đau ngực, khó thở, choáng váng trước lúc ngã. Trong những trường hợp này, đừng cố đỡ dậy hay dìu đi, để nguyên tư thế, đắp ấm và chờ nhân viên y tế.
Nếu ông bà tỉnh táo, tự đứng được, chỉ bầm nhẹ, vẫn nên đưa đi khám trong ngày ở trạm y tế hoặc phòng khám để kiểm tra, đặc biệt khi ông bà loãng xương hay hay chóng mặt. Đừng chỉ ra tiệm thuốc mua dầu xoa rồi thôi. Sau đó, nhìn lại chỗ ngã trong nhà để sửa: thêm tay vịn, thảm chống trơn, đèn ngủ ở lối ra nhà vệ sinh.
Chuẩn bị từ hôm nay cho cả khu
Những việc làm trước có ích hơn mọi hoảng hốt lúc có chuyện. Dán tờ danh bạ sức khoẻ ở chỗ dễ thấy: số cấp cứu, bệnh viện có khoa cấp cứu gần nhất, câu mô tả đường vào nhà. Nhà có người già, người bệnh tim, bệnh huyết áp thì dán thêm tờ sổ thuốc. Mọi người lớn trong nhà, kể cả người giúp việc, biết những thứ này nằm ở đâu.
Ở cấp khu phố, tổ dân phố có thể phối hợp trạm y tế mở lớp sơ cứu cơ bản cho người dân. Nhiều nơi đã làm, nội dung gồm nhận biết dấu hiệu đột quỵ, xử trí khi co giật, cầm máu vết thương. Một khu phố có vài người biết sơ cứu là một khu phố an toàn hơn cho mọi nhà.
Nếu hẻm nhà bạn hẹp, hay bị xe máy đậu chắn, có thể bàn với tổ dân phố giữ lối thông cho xe cấp cứu và xe cứu hoả. Chuyện tưởng nhỏ, nhưng tới lúc cần, vài phút dẹp xe có thể là vài phút quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào nên gọi cấp cứu 115 thay vì tự đi mua thuốc?
Khi có dấu hiệu như méo miệng, yếu nửa người, nói khó đột ngột, đau ngực kèm vã mồ hôi, khó thở, bất tỉnh, co giật, chấn thương nặng hoặc sưng môi mặt kèm khó thở. Những tình huống này cần đội cấp cứu và bệnh viện, không xử lý bằng thuốc mua ở quầy.
Người nhà có dấu hiệu đột quỵ thì làm gì trong lúc chờ xe?
Nhớ giờ bắt đầu có triệu chứng, gọi cấp cứu ngay, để người bệnh nằm nghỉ thoải mái, không cho ăn uống hay dùng thuốc gì, không cạo gió hay chích máu. Ở bên cạnh theo dõi và chuẩn bị giấy tờ, thuốc đang dùng.
Có nên tự chở người bệnh nặng đi viện bằng xe máy không?
Không nên với người đang lơ mơ, yếu nửa người, khó thở hoặc chấn thương nặng. Gọi cấp cứu và nói rõ hoàn cảnh để tổng đài hướng dẫn nên chờ xe hay tự đưa đi. Nếu tự đưa, cần ô tô và một người ngồi cạnh theo dõi.
Nhà trong hẻm sâu thì làm sao để xe cấp cứu tìm nhanh?
Khi gọi, nói rõ địa chỉ kèm mốc dễ nhận như trường học, chợ, cây xăng. Cử một người ra đầu hẻm đón xe, mở cửa nhà, dẹp xe máy chắn lối. Ghi sẵn câu mô tả đường vào nhà lên tờ danh bạ dán tủ lạnh.
Trẻ bị co giật khi sốt thì xử lý thế nào?
Đặt trẻ nằm nghiêng ở chỗ an toàn, dọn đồ vật cứng xung quanh, không nhét gì vào miệng, không cố giữ chặt tay chân, ghi lại thời gian cơn giật. Gọi cấp cứu hoặc đưa trẻ đến bệnh viện để được khám, nhất là khi đây là lần đầu hoặc cơn kéo dài.
Ngại gọi cấp cứu vì sợ làm phiền thì sao?
Khi có dấu hiệu nguy hiểm, gọi cấp cứu không bao giờ là làm phiền. Bạn có thể gọi và mô tả tình trạng, tổng đài viên sẽ giúp đánh giá và hướng dẫn. Đến một ca hoá ra nhẹ vẫn tốt hơn đến muộn một ca nặng.