Muốn tủ thuốc gia đình gọn và an toàn, bạn dọn theo ba bước: lấy hết ra, loại thuốc hết hạn hoặc không rõ hạn, không còn hộp, không biết của ai; ghi danh sách những gì còn lại; rồi mang danh sách đó ra nhà thuốc quen hỏi dược sĩ nên có thêm gì cho đúng người trong nhà mình. Tủ thuốc tốt không phải tủ nhiều thuốc, mà là tủ có đủ đồ sơ cứu, có thuốc đang dùng theo đơn, và ai trong nhà cũng biết lấy gì, để ở đâu.
Tủ thuốc ở nhiều nhà là một ngăn kéo lẫn lộn: vỉ thuốc cắt dở, lọ siro mở từ mùa trước, hộp không còn tờ hướng dẫn, mấy gói thuốc ai đó mua ở chợ quê. Khi cần thì không tìm ra, tìm ra thì không chắc còn dùng được. Rà lại một lượt, với sự giúp sức của dược sĩ quen gần nhà, mất chừng một buổi chiều nhưng dùng được cả năm.
Dọn tủ thuốc ở nhà: làm theo thứ tự
Chọn một buổi rảnh, trải một tấm khăn lên bàn và làm lần lượt:
- Lấy toàn bộ thuốc, dụng cụ y tế trong nhà ra bàn, kể cả những thứ cất ở phòng ngủ, túi xách, ngăn xe.
- Chia thành bốn đống: thuốc đang dùng theo đơn; thuốc không kê đơn dùng khi cần; đồ sơ cứu và dụng cụ; thứ không rõ.
- Kiểm hạn dùng từng món. Thuốc đã quá hạn, chai lọ đã mở lâu ngày, thuốc đổi màu, chảy nước, có mùi lạ, viên vỡ vụn thì cho vào túi loại bỏ.
- Đống "không rõ" gồm thuốc lẻ không hộp, không biết là gì, không biết của ai, thuốc không có nhãn tiếng Việt mà không ai đọc được: cũng cho vào túi loại bỏ.
- Ghi danh sách những gì còn lại: tên trên hộp, dùng cho ai, hạn dùng.
- Lau khô ngăn tủ, sắp xếp lại theo nhóm, rồi cho túi loại bỏ vào một chỗ riêng để mang đi xử lý.
Đừng ngạc nhiên nếu túi loại bỏ to hơn phần giữ lại. Đó là chuyện thường. Một tủ thuốc ít món mà rõ ràng an toàn hơn nhiều so với tủ đầy mà không ai biết món nào còn dùng được.
Mang danh sách ra nhà thuốc quen: hỏi gì
Sau khi dọn, cầm danh sách ra nhà thuốc quen trong khu vào giờ vắng, nói với dược sĩ: "Chị ơi, nhà em vừa dọn tủ thuốc, đây là những gì còn lại. Nhà em có hai vợ chồng, một bé bốn tuổi, bà nội bảy mươi hai tuổi đang uống thuốc huyết áp. Chị xem giúp em nên có thêm gì, bỏ gì."
Dược sĩ sẽ dựa vào tuổi, bệnh nền và thói quen của nhà bạn để gợi ý. Nhà có trẻ nhỏ cần những thứ khác nhà chỉ có người lớn. Nhà có người bệnh mạn tính cần chú ý thuốc không kê đơn nào không hợp với thuốc đang uống. Nhà hay đi xa cần bộ nhỏ gọn mang theo.
Hỏi thêm về cách dùng từng món được gợi ý, và nhờ ghi lên hộp. Hỏi những thuốc trong danh sách cũ có còn hợp không, ví dụ loại siro mua cho con từ hai năm trước giờ bé đã lớn có còn dùng được không.
Bạn không cần mua hết một lần. Dược sĩ tử tế sẽ giúp bạn xếp thứ tự: món nào nên có ngay, món nào chỉ cần khi đi xa, món nào không cần vì gần nhà đã có trạm y tế, nhà thuốc.
Tủ thuốc nên có những nhóm gì
Bảng dưới là các nhóm thường gặp, không phải danh sách thuốc cụ thể. Chọn món nào trong mỗi nhóm cho đúng người trong nhà là việc hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ:
| Nhóm | Ví dụ thường gặp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Dụng cụ | Nhiệt kế, kéo nhỏ, nhíp, găng tay dùng một lần, túi chườm | Kiểm pin nhiệt kế, ai cũng biết cách đo |
| Sơ cứu vết thương | Băng gạc vô trùng, băng dính, băng cuộn, dung dịch sát khuẩn, nước muối sinh lý | Gạc mở gói rồi không còn vô trùng |
| Thuốc không kê đơn dùng khi cần | Hạ sốt giảm đau thông dụng, bù nước khi tiêu chảy, theo tư vấn | Dạng và cách dùng cho trẻ khác người lớn |
| Thuốc đang dùng theo đơn | Thuốc của người bệnh mạn tính | Để riêng từng người, luôn dư vài ngày |
| Giấy tờ | Tờ sổ thuốc, danh bạ cơ sở y tế gần nhà, bản sao thẻ bảo hiểm | Dán ở mặt trong cánh tủ |
Điều đáng nhớ: tủ thuốc gia đình là để xử lý ban đầu chuyện nhẹ và để giữ thuốc đang dùng cho ngăn nắp. Nó không thay cho việc đi khám khi triệu chứng lạ, nặng hoặc kéo dài.
Những món nên bỏ dù còn hạn
Có những thứ còn hạn in trên hộp nhưng vẫn nên loại khỏi tủ:
- Lọ siro, thuốc nhỏ mắt, thuốc nhỏ mũi đã mở nắp quá thời gian dùng sau khi mở ghi trên hộp. Nhiều loại chỉ dùng được trong vài tuần sau khi mở.
- Thuốc cắt lẻ không còn vỏ hộp, không biết hạn dùng thực sự.
- Thuốc kê đơn của đợt điều trị cũ, nhất là kháng sinh còn thừa vài viên.
- Thuốc của người đã chuyển đi hoặc đã đổi phác đồ.
- Những gói thuốc không rõ nguồn gốc, không nhãn, mua theo lời mách.
- Thuốc đã bị để chỗ nóng ẩm lâu, dù trông còn bình thường.
Nếu không chắc một món có nên bỏ không, cứ mang theo ra nhà thuốc hỏi. Thà mất một món còn dùng được, còn hơn giữ một món làm hại người dùng.
Một mẹo nhỏ giúp lần dọn sau nhẹ hơn: mỗi khi mở một lọ siro hay một lọ thuốc nhỏ mắt, lấy bút ghi ngày mở lên nắp hoặc thân lọ. Nhìn ngày mở là biết còn dùng được hay không, khỏi phải đoán. Với thuốc cắt lẻ, nhờ nhà thuốc ghi tên và hạn dùng lên túi đựng ngay lúc mua.
Bỏ thuốc cũ thế nào cho đúng
Thuốc loại bỏ không nên vứt lẫn rác sinh hoạt thông thường mà không xử lý, càng không đổ xuống bồn cầu, cống rãnh. Trẻ con, vật nuôi có thể lục thùng rác; thuốc đổ xuống cống đi thẳng ra môi trường.
Cách làm thường được khuyên khi không có điểm thu gom riêng: bóc thuốc khỏi vỉ, trộn với bã cà phê, đất hoặc thứ gì đó không ai muốn nhặt, cho vào túi kín, rồi bỏ vào rác. Bỏ riêng hộp giấy, gạch tên trên nhãn có thông tin cá nhân nếu có. Kim tiêm, kim chích máu nên cho vào chai nhựa cứng có nắp đậy kín trước khi bỏ.
Một số nhà thuốc, trạm y tế hay bệnh viện có điểm nhận thuốc cũ hoặc có cách hướng dẫn riêng ở địa phương. Hỏi nhà thuốc quen hoặc trạm y tế phường xem khu mình có không. Quy định về phân loại rác ở mỗi địa phương cũng đang thay đổi, nên hỏi tổ dân phố nếu chưa rõ.
Cất tủ thuốc ở đâu và ai trong nhà cần biết
Tủ thuốc nên đặt ở chỗ khô, mát, tránh nắng chiếu trực tiếp. Phòng tắm và gian bếp thường nóng ẩm, không phải chỗ tốt, dù nhiều nhà vẫn đặt ở đó vì tiện. Tủ cần đặt cao hoặc có khoá nếu trong nhà có trẻ nhỏ. Thuốc cần để mát theo hướng dẫn thì cho vào một hộp riêng trong ngăn mát tủ lạnh, ghi tên người dùng.
Thuốc đang dùng hằng ngày của người bệnh mạn tính có thể để riêng ở chỗ người đó dễ lấy, ví dụ hộp chia thuốc trên bàn ăn, nhưng vẫn ngoài tầm tay trẻ nhỏ.
Mọi người lớn trong nhà, kể cả ông bà và người giúp việc, nên biết tủ thuốc ở đâu, đồ sơ cứu ở ngăn nào, tờ sổ thuốc dán ở đâu. Nhiều nhà dán ở mặt trong cánh tủ một tờ danh bạ: nhà thuốc quen, nhà thuốc mở khuya, trạm y tế phường, bệnh viện gần nhất, số cấp cứu.
Đặt lịch rà lại tủ mỗi năm hai lần, ví dụ đầu mùa mưa và trước Tết. Mỗi lần chỉ mất ít phút vì tủ đã gọn từ lần trước.
Tủ thuốc không thay được việc đi khám
Một tủ thuốc đầy đủ dễ tạo cảm giác có thể tự lo mọi chuyện ở nhà. Đó là cảm giác nên cảnh giác. Tủ thuốc giúp bạn hạ sốt cho con trong đêm, băng một vết cắt nhỏ, bù nước khi đi ngoài nhẹ. Nó không giúp bạn biết vì sao con sốt, vết thương có cần khâu không, đi ngoài kéo dài là do đâu.
Quy tắc chung nhiều dược sĩ hay dặn: tự xử lý chuyện nhẹ trong thời gian ngắn, nếu không đỡ hoặc nặng lên thì đi khám. Với trẻ rất nhỏ, người già, người có bệnh nền, phụ nữ mang thai, ngưỡng đi khám nên thấp hơn. Với những dấu hiệu như khó thở, đau ngực, co giật, lơ mơ, chảy máu không cầm, thì không xử lý ở nhà mà gọi cấp cứu 115 hoặc đến bệnh viện ngay.
Cũng nên cảnh giác với thói quen dùng cùng một loại thuốc không kê đơn quá thường xuyên. Nếu thấy nhà mình cứ vài hôm lại phải lấy thuốc giảm đau, thuốc dạ dày hay thuốc ngủ ra dùng, đó không còn là chuyện của tủ thuốc nữa mà là dấu hiệu nên đi khám để tìm nguyên nhân. Dược sĩ quen gần nhà thường để ý chuyện này và sẽ nhắc nếu thấy bạn mua cùng một thứ quá đều.
Bộ thuốc nhỏ mang theo khi đi xa
Ngoài tủ thuốc ở nhà, nhiều gia đình nên có thêm một túi nhỏ cho những chuyến về quê, đi chơi xa, đi công tác. Ở khu mình, đầu hẻm đã có nhà thuốc quen, nhưng ở nơi lạ, nhất là vùng xa hay ban đêm, tìm được chỗ mua đúng thứ mình cần không dễ.
Túi này thường gồm thuốc đang dùng theo đơn của từng người, đủ cho cả chuyến cộng thêm vài ngày dự phòng; ảnh chụp đơn thuốc và tờ sổ thuốc trong điện thoại; đồ sơ cứu cơ bản như băng dính, gạc, dung dịch sát khuẩn; nhiệt kế; và vài thứ dùng khi cần mà dược sĩ đã gợi ý cho nhà mình. Đi cùng trẻ nhỏ thì hỏi dược sĩ thêm về những thứ cho bé.
Sau mỗi chuyến, mở túi ra kiểm, bổ sung món đã dùng, bỏ món đã mở lâu. Túi đi xa gọn gàng giúp cả nhà yên tâm, và giúp bạn không phải đi tìm nhà thuốc ở một nơi không quen đường.
Câu hỏi thường gặp
Tủ thuốc gia đình nên rà lại bao lâu một lần?
Nhiều gia đình rà lại mỗi năm hai lần, chẳng hạn đầu mùa mưa và trước Tết. Ngoài ra nên kiểm thêm sau mỗi đợt có người ốm, vì đó là lúc dễ có thuốc mở dở, thuốc thừa và thuốc mới mua thêm vào tủ.
Thuốc hết hạn có dùng tạm được không?
Không nên. Thuốc quá hạn có thể giảm tác dụng hoặc biến đổi chất, khó biết trước. Thuốc đã mở nắp như siro, thuốc nhỏ mắt còn có hạn dùng sau khi mở ngắn hơn hạn in trên hộp. Loại bỏ và mua mới khi cần.
Bỏ thuốc cũ vào thùng rác có được không?
Không nên vứt nguyên vỉ vào rác hay đổ xuống cống. Cách thường được khuyên là bóc khỏi vỉ, trộn với bã cà phê hoặc đất, cho vào túi kín rồi bỏ. Hỏi nhà thuốc hoặc trạm y tế xem khu mình có điểm nhận thuốc cũ không.
Nhà có trẻ nhỏ thì cất tủ thuốc thế nào?
Đặt tủ ở chỗ cao, có khoá hoặc chốt an toàn, không để thuốc trên bàn, trong túi xách để mở. Thuốc của người lớn và của trẻ để ngăn riêng. Dặn ông bà, người giúp việc không cho trẻ chơi với vỉ thuốc hay lọ thuốc dù đã hết.
Có nên nhờ nhà thuốc gợi ý tủ thuốc cho cả nhà không?
Rất nên. Mang danh sách những gì đang có và kể tuổi, bệnh nền, thuốc đang dùng của từng người. Dược sĩ sẽ gợi ý món nên có thêm và món không hợp, giúp tủ thuốc vừa đủ mà không mua thừa.
Tủ thuốc đủ đồ rồi thì có cần đi khám nữa không?
Vẫn cần khi triệu chứng lạ, nặng hoặc kéo dài, và luôn cần ngay khi có dấu hiệu nguy hiểm như khó thở, đau ngực, co giật. Tủ thuốc chỉ để xử lý ban đầu chuyện nhẹ, không thay cho việc được khám.