Ở phần lớn chợ dân sinh, hàng tươi nhất là khoảng một đến hai tiếng sau khi chợ mở, tức từ tờ mờ sáng tới khoảng giữa buổi sáng. Cá, tôm, thịt và rau lá về chợ từ đêm hoặc rạng sáng, được bày ra lúc người đi chợ sớm tới. Càng về trưa, hàng đã qua nhiều tay chọn, đá ướp tan dần, rau lá bắt đầu héo. Chợ chiều có hàng mới về nhưng ít loại hơn, phần lớn là rau củ, thịt lấy thêm và hàng còn lại từ sáng.
Mỗi chợ có nhịp riêng, tuỳ nguồn hàng, tuỳ khu dân cư toàn người đi làm hay nhiều người già ở nhà. Bài này giúp bạn đọc ra nhịp của chợ gần nhà mình: nhóm hàng nào nên mua giờ nào, chợ sáng, chợ chiều và chợ tạm khác nhau ở đâu, ngày nào chợ khác thường, rồi lập một lịch đi chợ vừa sức cho gia đình.
Nhịp một ngày của chợ dân sinh: hàng về lúc nào, bày lúc nào
Chợ dân sinh trong phường thường không tự sản xuất gì. Hàng được người bán lấy từ chợ đầu mối, từ nhà vườn, từ ghe cá hoặc lò mổ trong đêm, chở về bằng xe máy, xe ba gác hay xe tải nhỏ. Vì vậy giờ đẹp nhất của chợ phụ thuộc vào giờ người bán đi lấy hàng về. Khu nào gần đầu mối, hàng về sớm, chợ đông từ năm giờ sáng. Khu xa hơn, hàng về muộn, chợ đông khoảng sáu bảy giờ.
Một ngày ở chợ thường có ba lớp. Lớp đầu là lúc người bán vừa bày hàng: rau còn đọng nước, cá còn nằm trong thùng đá, thịt vừa xẻ, người mua chủ yếu là các bà nội trợ quen và người buôn bán ăn uống đi lấy hàng cho quán. Lớp thứ hai là giữa buổi sáng: chợ đông nhất, hàng vẫn tốt nhưng đã được chọn qua, món ngon như cá đồng, gà ta, rau theo mùa có thể hết sớm. Lớp thứ ba là gần trưa: sạp thưa người, người bán dọn dần, có món bán rẻ hơn để kịp về.
Biết nhịp đó, bạn không cần dậy sớm mọi ngày. Chỉ cần đi đúng lớp cho đúng món: món cần tươi nhất thì lớp đầu, món ăn trong ngày thì lớp hai, món đã định chế biến ngay và không kén thì lớp ba cũng được. Cách nhanh nhất để biết chợ gần nhà vào lớp nào lúc mấy giờ là đi thử ba buổi ở ba khung giờ khác nhau trong một tuần và ghi lại.
Từng nhóm hàng tươi nhất vào giờ nào
Bảng dưới là khung tham khảo cho chợ phường, xã ở đô thị. Mỗi chợ lệch đi một chút; cột dấu hiệu giúp bạn tự kiểm khi đứng trước sạp, thay vì chỉ dựa vào đồng hồ.
| Nhóm hàng | Thường tươi nhất | Dấu hiệu nhìn tại sạp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Cá, tôm, mực, cua | Vừa mở chợ tới giữa buổi sáng | Mắt cá trong, mang đỏ, thân chắc; tôm cua còn cử động; thùng đá còn nhiều đá | Món kén nhất, đi muộn là còn ít loại |
| Thịt heo, bò | Sáng sớm, sau khi thịt về từ lò | Thớ thịt khô ráo, màu đều, không nhớt; mỡ trắng hoặc ngà tự nhiên | Chợ chiều thường có thịt lấy lần hai |
| Gà, vịt làm sẵn | Buổi sáng | Da căng, không chảy nước, không mùi lạ | Gà làm theo yêu cầu cần dặn trước một hôm |
| Rau lá: rau muống, cải, rau thơm | Sáng sớm | Lá tươi đứng, gốc còn ướt, không dập úa | Héo nhanh nhất khi nắng lên |
| Củ quả: bí, khoai, cà rốt, cà chua | Gần như cả ngày | Vỏ không dập, không mềm nhũn chỗ nào | Mua chiều cũng ổn |
| Đậu phụ, bún, bánh tươi | Sáng sớm | Còn ấm hoặc vừa nguội, mùi thơm nhẹ | Món làm trong đêm, nên ăn trong ngày |
| Trái cây | Giữa buổi sáng tới chiều | Cuống tươi, không chảy nước | Không vội như rau và cá |
Nhóm cần đi sớm nhất là hải sản, rau lá và đồ tươi làm trong đêm như bún, đậu phụ. Củ quả, trái cây, đồ khô gần như không phụ thuộc giờ, có thể gom vào chuyến chợ chiều hoặc cuối tuần.
Chợ sáng, chợ chiều, chợ tạm khác nhau ở đâu
Chợ sáng là chợ chính. Đây là lúc đủ loại hàng nhất, nhiều sạp mở nhất, người bán có thời gian làm cá, xẻ thịt, lặt rau theo yêu cầu. Nếu cần món đặc biệt như cá đồng, lươn, gà ta nguyên con hay rau rừng theo mùa, gần như chỉ chợ sáng mới có.
Chợ chiều phục vụ người đi làm. Nhiều chợ phường có một phiên chiều từ khoảng ba bốn giờ tới tối, hoặc một dãy sạp mở lại sau giờ nghỉ trưa. Hàng chiều phần lớn là rau củ, thịt lấy thêm, cá đông lạnh hoặc cá ướp đá từ sáng, đồ ăn chín bán cho bữa tối. Ít lựa chọn hơn nhưng đủ cho một bữa cơm gia đình.
Chợ tạm, chợ cóc mọc theo nhu cầu. Là những dãy hàng họp ở đầu hẻm, vỉa hè, bãi đất trống, thường vào sáng sớm hoặc chiều tối. Tiện vì gần, mua nhanh không cần gửi xe, nhưng không có ban quản lý, không có cân đối chứng, nguồn hàng khó hỏi. Một số nơi chợ tạm bị dẹp theo đợt, hôm có hôm không.
Siêu thị và cửa hàng tiện lợi chạy theo giờ khác. Hàng tươi ở đó thường nhập theo chuyến cố định trong ngày, đóng gói có ngày, nên không có khái niệm hàng ngon nhất lúc rạng sáng. Đổi lại, ít món địa phương và ít sự linh hoạt như nhờ làm cá, cắt thịt theo ý.
Đi chợ sau giờ làm: món nào yên tâm, món nào để sáng mai
Rất nhiều gia đình chỉ đi chợ được buổi chiều. Không sao, miễn chia món theo độ chịu đựng của nó. Một vài nguyên tắc dùng được ở hầu hết chợ chiều:
- Củ quả, trứng, đậu khô, gạo, gia vị: mua chiều hoàn toàn ổn, thậm chí thong thả chọn hơn vì chợ vắng.
- Thịt heo: nhiều chợ có chuyến thịt về lần hai trong ngày. Hỏi người bán quen xem thịt chiều là thịt mới hay thịt sáng còn lại, người bán ở chợ phường thường nói thật với khách quen.
- Cá và hải sản: buổi chiều nên chọn sạp có thùng đá còn đầy, cá nằm vùi trong đá chứ không bày trên mặt sạp. Không chắc thì chuyển sang món khác cho bữa tối và để cá cho chuyến chợ sáng cuối tuần.
- Rau lá: chọn loại chịu nắng như rau muống, cải bẹ, bắp cải; rau thơm mỏng lá dễ héo thì mua ít, dùng ngay.
- Đồ ăn chín như thịt luộc, chả, đồ xào sẵn: chọn sạp có tủ kính, đồ đậy kín, người bán dùng kẹp, và mua đủ ăn trong bữa.
- Mang theo túi giữ lạnh nếu đường về xa hoặc trời nóng, nhất là khi mua thịt cá buổi chiều rồi còn ghé việc khác.
Nếu cả tuần chỉ đi được chiều, dồn món tươi khó tính vào một buổi sáng cuối tuần, sơ chế và chia hộp cấp đông cho mấy ngày đầu tuần.
Chợ tạm, chợ cóc đầu hẻm: tiện nhưng cần chú ý gì
Chợ tạm là nơi rất nhiều người ở hẻm sâu, ở chung cư cũ hay khu đông công nhân mua đồ hằng ngày. Người bán thường là người quanh khu, mang hàng nhà trồng, hàng lấy từ đầu mối hoặc hàng còn lại sau phiên chợ chính. Chất lượng không tệ hơn chợ chính một cách mặc nhiên, nhưng mức chênh giữa các sạp lớn hơn, nên phải nhìn kỹ hơn.
Điều đầu tiên là nguồn hàng. Ở chợ chính, người bán có chỗ cố định, mai vẫn ngồi đó, mua phải món không ổn còn quay lại nói được. Ở chợ tạm, nên ưu tiên những người ngồi đều đặn ở một chỗ qua nhiều ngày, hỏi nhẹ hàng lấy từ đâu, rau nhà trồng hay lấy chợ. Điều thứ hai là bảo quản: thịt cá bày trên tấm bạt dưới nắng, không có đá, không có che đậy là món nên tránh, dù gần nhà tới đâu.
Điều thứ ba là cân. Chợ tạm thường không có cân đối chứng. Mua món nặng như gạo, trái cây theo ký thì để ý mặt cân có về số không trước khi đặt hàng lên, và tự ước lượng bằng tay vài lần để quen. Cách kiểm hàng khi mua ở chợ nói chung có một bài riêng trong cùng chuyên mục này. Cuối cùng, chợ tạm có thể bị dẹp hoặc đổi chỗ theo quy định của địa phương về lòng đường, vỉa hè, nên đừng đặt cả kế hoạch mua sắm của nhà vào một chỗ chưa ổn định.
Những ngày chợ khác thường: rằm, mùng một, ngày mưa, sát Tết
Nhịp chợ đổi rõ vào vài dịp trong tháng. Ngày rằm và mùng một âm lịch, chợ đông từ sớm vì nhiều gia đình mua hoa, trái cây, đồ cúng và đồ chay. Sạp hoa quả, đồ khô, sạp đậu phụ, nấm và rau ăn chay bận nhất; ngược lại, một số hàng thịt cá vắng hơn. Muốn mua hoa tươi đẹp, đi sớm từ hôm trước hoặc rạng sáng hôm đó. Muốn mua thịt cá thong thả, những ngày này lại dễ.
Ngày mưa to, nhất là mưa từ đêm, hàng về chợ muộn và ít hơn, nhiều người bán ở xa không ra. Rau lá dập nhiều hơn vì ướt, cá ít loại. Đổi lại chợ vắng, có khi người bán bớt hàng cho nhanh. Gia đình có người già, trẻ nhỏ thì ngày mưa nên dùng đồ dự trữ trong tủ, đặt tiệm quen giao hoặc dời chuyến chợ sang hôm sau.
Hai tuần trước Tết, chợ dân sinh gần như đổi hẳn cách vận hành: giờ mở sớm hơn, nhiều sạp bán thêm hàng Tết, người bán ít thời gian làm cá, xẻ thịt theo yêu cầu, hàng tươi có thể lên xuống thất thường. Mùng một tới mùng bốn hoặc mùng sáu Tết, nhiều sạp nghỉ, chợ chỉ mở một phần. Hỏi người bán quen từ trước lịch nghỉ của họ, và lên danh sách dự trữ cho những ngày chợ vắng.
Lập lịch đi chợ của riêng nhà mình
Lịch tốt là lịch nhà bạn theo được đều, không phải lịch lý tưởng. Có thể làm trong một tuần như sau:
- Đi chợ gần nhà ba buổi ở ba khung giờ khác nhau, ví dụ sáu giờ sáng, chín giờ sáng và năm giờ chiều. Mỗi lần ghi lại sạp nào mở, món nào còn, món nào hết.
- Đánh dấu ba bốn sạp làm mối: một sạp rau, một sạp thịt, một sạp cá, một sạp đồ khô. Ghi giờ họ hay có hàng mới và ngày họ hay nghỉ.
- Chia món của nhà thành ba nhóm: cần đi sớm, đi buổi nào cũng được, mua một lần dùng cả tuần.
- Ghép nhóm cần đi sớm vào ngày bạn rảnh buổi sáng nhất, thường là cuối tuần. Ngày thường chỉ đi chiều cho món ăn trong ngày.
- Gom đồ khô, gạo, gia vị, giấy vệ sinh vào một chuyến trong tháng ở tiệm tạp hoá quen hoặc siêu thị, khỏi phải xách lẻ mỗi ngày.
- Sau một tháng, nhìn lại món nào hay bị bỏ dở, món nào hay phải mua gấp ở chỗ đắt, rồi chỉnh lịch.
Một lịch như vậy thường chỉ cần hai chuyến chợ sáng mỗi tuần và vài chuyến chiều ngắn. Người cao tuổi ở nhà có thể đi chợ sáng thay cho người đi làm, miễn mọi người dùng chung một danh sách và một danh bạ sạp mối.
Câu hỏi thường gặp
Đi chợ lúc mấy giờ thì mua được cá tươi nhất?
Thường là ngay khi chợ vừa đông, khoảng một đến hai tiếng đầu sau khi mở, lúc cá còn nằm trong thùng đá chưa qua nhiều tay chọn. Giờ cụ thể tuỳ chợ; hỏi người bán cá quen xem cá về lúc nào là cách nhanh nhất.
Chợ chiều có bán hàng thừa từ buổi sáng không?
Có một phần, nhất là cá và rau lá. Nhưng nhiều chợ có chuyến thịt, rau củ về lần hai trong ngày. Hỏi thẳng người bán quen hàng chiều là hàng mới hay hàng sáng, và nhìn dấu hiệu tươi tại sạp như thùng đá, độ khô của thớ thịt.
Có nên mua thịt cá ở chợ cóc, chợ tạm ven đường không?
Có thể, nếu người bán ngồi đều đặn một chỗ, hàng được ướp đá hoặc để nơi mát, có che đậy. Tránh thịt cá bày dưới nắng không đá, không che. Chợ tạm thường không có cân đối chứng nên cần chú ý mặt cân khi mua.
Ngày rằm, mùng một đi chợ có khác ngày thường không?
Khác khá rõ. Chợ đông sớm hơn, sạp hoa, trái cây, đồ chay và đồ khô bận nhất, hàng đẹp hết nhanh. Muốn mua hoa tươi đẹp nên đi từ chiều hôm trước hoặc rạng sáng, còn thịt cá những ngày này lại dễ chọn.
Người đi làm cả ngày thì nên đi chợ thế nào cho đỡ mệt?
Dồn món cần tươi nhất vào một buổi chợ sáng cuối tuần, sơ chế và chia hộp cấp đông cho đầu tuần. Ngày thường chỉ ghé chợ chiều mua rau củ và món ăn trong ngày. Đồ khô, gạo, gia vị mua gộp mỗi tháng một lần.
Chợ phường nghỉ Tết từ ngày nào?
Mỗi chợ và mỗi sạp nghỉ khác nhau, thường nghỉ nhiều nhất từ mùng một tới mùng bốn hoặc mùng sáu. Nên hỏi người bán quen lịch nghỉ từ đầu tháng Chạp, rồi lên danh sách đồ dự trữ cho những ngày chợ vắng.