Khi đặt mâm cỗ hay đồ ăn sẵn ở chợ gần nhà cho đám giỗ, cần dặn trước sáu điều: số mâm và số khách, thực đơn theo nếp nhà, mâm cúng riêng, giờ giao và người nhận, ai mang và thu dụng cụ, tiền cọc và cách chốt thực đơn bằng tin nhắn. Đặt trước ít nhất một tuần với người nấu đã quen hoặc đã được nếm thử, và chuẩn bị chỗ để giữ đồ ăn an toàn cho tới lúc dọn cỗ.
Ở nhiều chợ phường, có những người hoặc sạp chuyên nấu cỗ, làm đồ ăn sẵn như gà luộc, giò chả, nem, xôi, canh, đồ xào theo mâm. Đặt ở đây linh hoạt hơn nhà hàng, gần nhà, hợp khẩu vị khu dân cư. Bài này đi qua cách chọn người nấu, những điều cần dặn, lịch đặt trước, cách nhận và giữ đồ ăn, và cách chia phần tự làm với phần đặt. Bài không nêu giá; giá phụ thuộc thực đơn, số mâm và khu bạn ở.
Đặt cỗ ở chợ khác đặt nhà hàng ở chỗ nào
Nhà hàng có bếp lớn, quy trình sẵn, phục vụ tại chỗ và hoá đơn rõ ràng. Đặt cỗ ở chợ thường là đặt với một người nấu hoặc một nhóm nhỏ, nấu tại bếp nhà họ hoặc nấu ngay tại nhà bạn, giao mâm tới hoặc giao món rời để nhà tự bày. Ưu điểm là món ăn gần với kiểu nấu gia đình, dễ dặn theo nếp nhà, gần nên giao nhanh, và đám giỗ vẫn diễn ra ở nhà, đúng không khí.
Đổi lại, mọi thứ dựa vào thoả thuận miệng nhiều hơn. Không có thực đơn in sẵn, không có hợp đồng, người nấu có thể nhận nhiều đám cùng ngày trong mùa cao điểm như cuối năm âm lịch. Nếu không dặn kỹ, rất dễ lệch: thiếu mâm, món không đúng vùng miền, giao trễ giờ cúng, hoặc nhà không có đủ bát đĩa.
Vì vậy, đặt cỗ ở chợ cần làm việc giống như làm với một người thợ: chọn người có tiếng trong khu, nói chuyện trực tiếp, chốt bằng tin nhắn, có người nhà chịu trách nhiệm nhận và kiểm. Làm vậy, bạn được cái lợi của sự gần gũi mà không bị bất ngờ vào ngày giỗ, ngày mà ai cũng bận và không có thời gian chữa cháy.
Chọn người nấu: hỏi ai, thử thế nào
Hỏi người bán quen ở chợ. Người bán thịt, bán gà, bán rau ở chợ phường thường biết ai trong khu hay nhận nấu cỗ, vì họ là nơi người nấu lấy hàng. Họ cũng biết người đó làm có cẩn thận, giao có đúng giờ không.
Nhìn những đám đã làm. Nếu đã đi ăn đám giỗ của hàng xóm và thấy cỗ ngon, hỏi nhà đó đặt ở đâu. Món ăn mình đã nếm là bằng chứng tốt nhất.
Đặt thử vài món trước. Với người nấu mới, có thể đặt thử một con gà luộc, một đĩa nem, một nồi canh cho bữa cơm gia đình vài tuần trước. Vừa nếm được tay nghề, vừa thấy cách họ đóng gói, giao hàng.
Ghé xem chỗ nấu nếu được. Bếp gọn, sạch, đồ sống chín để riêng, có chỗ để đồ ăn đã nấu có che đậy là dấu hiệu người nấu cẩn thận. Không phải ai cũng tiện cho xem, nhưng nhiều người nấu ở chợ vui vẻ nếu bạn hỏi nhẹ nhàng.
Hỏi về mùa cao điểm. Hỏi người nấu ngày đó họ nhận mấy đám, ai giao, nếu có việc đột xuất thì ai thay. Người nấu nhận quá nhiều đám cùng giờ là rủi ro giao trễ.
Những điều phải dặn trước
Khi nói chuyện chốt cỗ, đi qua từng mục dưới đây. Mục nào bỏ qua thường là mục gây chuyện vào ngày giỗ.
- Số mâm và số khách: mỗi mâm mấy người, có mâm trẻ con riêng không, có dư một mâm phòng khách đến thêm không.
- Thực đơn theo nếp nhà: kiểu miền Bắc, miền Trung hay miền Nam; món bắt buộc của nhà như xôi gấc, canh măng, thịt kho; món không dùng.
- Mâm cúng riêng: có cần một mâm bày cúng riêng, bày trước giờ khách tới không; có món nào chỉ đặt cho mâm cúng.
- Khách ăn kiêng: có người ăn chay, người kiêng, trẻ nhỏ, người dị ứng với món gì để chuẩn bị riêng.
- Giờ giao: giờ cúng, giờ khách tới, món nào giao nóng sát giờ, món nào giao sớm được.
- Dụng cụ: ai mang mâm, đĩa, bát, nồi hâm; có cần người ở lại dọn món, hâm canh không; ai thu dụng cụ và khi nào.
- Đồ uống, trái cây, xôi chè: người nấu lo hay nhà tự lo, tránh hai bên cùng mua.
Sau khi thống nhất, viết lại tất cả thành một tin nhắn gửi người nấu, nhờ họ xác nhận. Giữ tin nhắn đó tới khi đám giỗ xong và thanh toán đủ.
Lịch đặt trước cho một đám giỗ
Mốc thời gian dưới đây là khung tham khảo cho đám giỗ cỡ vài mâm; đám lớn hoặc rơi vào mùa cuối năm âm lịch nên đặt sớm hơn.
| Thời điểm | Việc cần làm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Trước khoảng hai tuần | Chọn người nấu, nói chuyện sơ bộ số mâm, thực đơn | Mùa cao điểm có thể phải sớm hơn |
| Trước khoảng một tuần | Chốt thực đơn, số mâm, giờ giao, đặt cọc | Gửi tin nhắn tóm tắt, nhờ xác nhận |
| Trước ba ngày | Báo số khách cuối cùng, thay đổi nếu có | Hỏi lại người nấu có đổi lịch gì không |
| Hôm trước | Dọn chỗ bày cỗ, chuẩn bị tủ lạnh, bát đĩa nhà có | Nhắn nhắc giờ giao và người nhận |
| Sáng ngày giỗ | Nhận mâm cúng trước, rồi các mâm khách | Có một người nhà chuyên nhận và kiểm |
| Sau đám | Trả dụng cụ, thanh toán phần còn lại | Nhắn cảm ơn, ghi lại nhận xét cho lần sau |
Ghi lịch này vào điện thoại của người chịu trách nhiệm chính trong nhà, đặt nhắc từng mốc. Đám giỗ thường rơi vào những ngày mọi người bận, nên nhắc tự động đỡ hơn trông vào trí nhớ.
Nhận cỗ và giữ đồ ăn an toàn tới lúc dọn
Đám giỗ thường đông người, đồ ăn bày lâu, nhiều nhà ở nóng. Phần nhận và giữ đồ ăn cần một người phụ trách:
- Nhận theo đúng danh sách trong tin nhắn: đếm mâm, đếm món, xem món nào nóng, món nào nguội.
- Nhìn và ngửi nhanh những món dễ hỏng như gà luộc, đồ biển, canh, món có nước dùng: có mùi lạ, chua bất thường thì báo người nấu ngay.
- Món nóng như canh, xôi giữ ấm bằng nồi có nắp hoặc hâm lại trước khi dọn; món nguội như giò, nem, gỏi để nơi mát, đậy kín, tránh nắng và ruồi.
- Không để đồ ăn đã nấu ở nhiệt độ phòng quá lâu trước khi ăn, nhất là mùa nóng. Nếu giờ dọn cỗ còn xa, cất bớt vào tủ lạnh.
- Sau bữa, đồ còn thừa được phân chia, cất tủ lạnh càng sớm càng tốt, ăn trong thời gian ngắn và hâm kỹ trước khi ăn lại.
- Nếu sau bữa nhiều người cùng khó chịu như đau bụng, nôn, tiêu chảy, đưa người có triệu chứng nặng đi khám, giữ lại phần đồ ăn còn thừa và báo người nấu biết.
Một người nhà rảnh tay chuyên lo phần đồ ăn trong ngày giỗ, không phải tiếp khách, sẽ giúp mọi thứ trơn tru và an toàn hơn.
Tiền cọc và chốt thực đơn bằng tin nhắn
Người nấu cỗ thường xin cọc trước một phần để mua nguyên liệu, nhất là món đắt như gà ta, hải sản. Cọc là hợp lý; điều cần là cả hai bên rõ cọc bao nhiêu, phần còn lại trả lúc nào, và nếu nhà bạn huỷ hay giảm mâm thì cọc xử lý ra sao. Nói rõ chuyện này từ đầu, ghi trong tin nhắn, tránh ngại ngùng khi có thay đổi.
Tin nhắn chốt nên có: ngày giờ đám giỗ, địa chỉ, tên và cách liên hệ người nhận, số mâm, thực đơn từng mâm, mâm cúng, món riêng cho người ăn kiêng, dụng cụ ai mang, số tiền cọc đã chuyển, phần còn lại. Viết thành từng dòng như một danh sách. Nhờ người nấu trả lời xác nhận. Khi có thay đổi, nhắn bổ sung vào cùng cuộc trò chuyện.
Thanh toán phần còn lại sau khi nhận đủ cỗ, hoặc sau đám nếu đã thoả thuận vậy. Nếu có món bị thiếu hay không đạt, nói chuyện thẳng thắn và nhẹ nhàng ngay hôm đó, đề nghị trừ phần tương ứng. Người nấu ở chợ sống nhờ tiếng trong khu, họ thường muốn giải quyết êm. Với những bất đồng lớn hơn, giữ tin nhắn chốt làm căn cứ để hai bên cùng nhìn lại.
Phần nào tự làm, phần nào đặt
Không nhất thiết phải đặt toàn bộ. Nhiều gia đình giữ lại một hai món của nhà, như món mà người đã khuất thích, món bà nội vẫn làm, và đặt phần còn lại. Cách này vừa giữ được dấu ấn của gia đình, vừa đỡ vất vả. Những món nên đặt là món mất công, cần bếp lớn hoặc cần tay nghề: gà luộc nhiều con, giò chả, nem rán số lượng lớn, xôi nhiều mâm.
Phần tự làm nên là món đơn giản, làm trước được hoặc làm nhanh trong ngày: một nồi canh, một đĩa rau xào, chè. Người trong nhà có thể chia nhau mỗi người một món. Đồ uống, trái cây tráng miệng, hoa cúng có thể mua ở chợ hôm trước như những dịp rằm thường lệ.
Nếu nhà ở chung cư nhỏ, bếp hẹp, nên đặt nhiều hơn và chỉ tự làm phần nhỏ. Nếu nhà rộng, có người lớn tuổi thích vào bếp, có thể nhờ người nấu đến nấu tại nhà cùng người nhà. Đó cũng là lúc con cháu học được cách làm cỗ của gia đình, một điều khó học từ bất cứ chỗ nào khác.
Câu hỏi thường gặp
Nên đặt cỗ đám giỗ trước bao lâu?
Nên chọn người nấu khoảng hai tuần trước và chốt thực đơn, đặt cọc khoảng một tuần trước. Đám giỗ rơi vào mùa cuối năm âm lịch hay ngày nhiều nhà cùng làm thì nên đặt sớm hơn, vì người nấu ở chợ có thể kín lịch.
Đặt cỗ ở chợ có cần đặt cọc không?
Thường có, để người nấu mua nguyên liệu. Hỏi rõ cọc bao nhiêu, phần còn lại trả lúc nào, huỷ hoặc giảm mâm thì xử lý cọc ra sao, rồi ghi tất cả vào tin nhắn chốt để hai bên cùng nhớ.
Làm sao chọn được người nấu cỗ ngon gần nhà?
Hỏi người bán quen ở chợ, hỏi hàng xóm đã đặt cỗ ở đâu, và đặt thử vài món cho bữa cơm gia đình trước đám vài tuần. Nếu tiện, ghé xem chỗ nấu có gọn, sạch, có che đậy đồ ăn không.
Mâm cúng và mâm khách có cần đặt riêng không?
Nên nói rõ. Nhiều nhà cần một mâm cúng bày trước giờ khách tới, có món chỉ dành cho mâm cúng. Dặn người nấu giao mâm cúng trước, các mâm khách sau, để không lẫn và kịp giờ cúng.
Đồ ăn cỗ để bao lâu thì không nên ăn?
Đồ ăn đã nấu không nên để ở nhiệt độ phòng quá lâu, nhất là mùa nóng và món có thịt, đồ biển, nước dùng. Đồ thừa nên cất tủ lạnh sớm, ăn trong thời gian ngắn và hâm kỹ. Món có mùi lạ thì bỏ.
Nhiều khách đau bụng sau đám giỗ thì làm gì?
Đưa người có triệu chứng nặng như nôn nhiều, tiêu chảy kéo dài, sốt, lả đi khám ngay, đặc biệt trẻ nhỏ và người già. Giữ lại phần đồ ăn còn thừa, báo người nấu và nếu nhiều người bị thì báo trạm y tế phường, xã.